Posts tagged: wychowanie

Rola wartości w wychowaniu

Wychowując, zawsze odwołujemy się do jakichś wartości i ideologii, nawet jeśli wprost o tych wartościach nie mówimy i/lub nie jesteśmy świadomi tego swojego “zaplecza”. Badania dowiodły istnienia i wpływu “ukrytego programu” szkoły (czyli norm i wartości, których szkoła nie głosi explicite, a przekazuje je uczniom w postępowaniu nauczycieli i rówieśników). Jeśli wartości są z konieczności obecne w wychowaniu, warto by wychowawcy byli świadomi ich istnienia i wprowadzali je w sposób celowy. Ucieczka przed “indoktrynacją” (zarzucaną przez relatywistów) jest niemożliwa. Zdaniem Terlikowskiego, neutralność światopoglądowa nie istnieje – nauczyciele odwołują się do pewnych ideologii nie tylko na lekcjach przedmiotów humanistycznych (gdzie wynika to z potrzeby zapoznania uczniów z kulturą), lecz także w ramach przedmiotów przyrodniczych (np. biologii → teoria ewolucji jest uwikłana ideologicznie).

1. Czym są wartości?

  • brak zgodności w ich rozumieniu na gruncie różnych teorii
  • na użytek teorii wychowania: wartość to to, co ważne i cenne dla jednostki i społeczeństwa oraz godne pożądania, łączące się z pozytywnymi przeżyciami i stanowiące cel ludzkich dążeń; to istotny punkt odniesienia do uznania czegoś za dobre lub złe
  • wg niektórych wartości wyrażają to, co być powinno i czego pragniemy, wpisują w rzeczywistość sens ostateczny, ukazują to, co naprawdę istotne i do czego warto dążyć
  • Max Scheler nazywa wartością zarówno to, co pozytywne, jak i to, co negatywne – stąd dwa podzbiory wartości (np. dobro – zło, prawda – fałsz, piękno – brzydota). W wychowaniu interesują nas wartości pozytywne, bo mogą być podstawą podejmowania decyzji i dokonywania trafnych wyborów moralnych. Zwłaszcza istotne są wartości uniwersalne i ponadczasowe (=podstawowe, ogólnoludzkie).
  • wychowanie to troska o postępowanie wychowanka zgodne z tymi wartościami, co nie oznacza samej znajomości wartości (Łobocki nie jest zatem zwolennikiem intelektualizmu etycznego Sokratesa, wg którego wiedzieć, co dobre = postępować dobrze; Galkowski też ujmuje znajomość wartości jako odrębną od postępowania – mostem łączącym jedno i drugie jest wychowanie)

2. Sposoby istnienia wartości:

  • wartości istnieją w sposób obiektywny: są właściwością przedmiotów, istniejącą niezależnie od ich oceny, autonomiczne i zewnętrzne wobec niej; mają charakter absolutny i powszechnie obowiązujący
  • istnieją w sposób subiektywny: są ukonstytuowane prze człowieka w zależności od jego potrzeb, pragnień i dążeń; są wytworem ocen i czymś wtórnym wobec aktów świadomości (to subiektywne zjawiska świadomości); nie ma wartości istniejących obiektywnie
  • przysluguje im charakter obiektywno – subiektywny (przedmiotowo – podmiotowy): istnieją obiektywnie w przedmiotach, ale są ujawniane tylko wtedy, gdy pozostają w relacji do podmiotu ludzkiego, zatem warunkiem koniecznym zaistnienia wartości jest stosunek do niej podmiotu oceniającego (ten pogląd to relacjonizm)

Jeśli wartości istnieją obiektywnie, to są: stałe, trwałe i niezmienne. Ich istnienie obiektywne różni się od istnienia przedmiotów świata zmysłowego: wartości mają znaczenie, a świat zmysłowy egzystuje.

Relacjonizm i subiektywizm mogą prowadzić do relatywizmu moralnego poprzez negację stałego i trwałego charakteru wartości.

3. Przykłady klasyfikacji wartości:

  • Spranger – b. użyteczna klasyfikacja dla teorii wychowania:

– wartości teoretyczne (odkrywanie prawdy, jaką daje nauka)

– wart. ekonomiczne (dobra materialne)

– w. estetyczno – artystyczne (przeżycia piękna i harmonii)

– społeczne (bezinteresowne działania na rzecz innych)

– polityczne (wladza i wpływy)

– religijne (prawdy, których źródłem jest religia)

  • Rokeach:

– wartości ostateczne – odnoszące się do najważniejszych celów w życiu, które ludzie czynią przedmiotem swych dążeń (np. bezpieczeństwo narodowe, dojrzała miłość, dostatnie życie, mądrość)

– w. instrumentalne – dotyczące najogólniejszych sposobów postępowania i cech osobowości, dzięki którym powyższe cele dają się zrealizować (np. ambicja, odwaga, uczciwość, szerokość horyzontów intelektualnych)

  • Homplewicz – religijnie zorientowana hierarchia wartości wychowania:

– transcendentne wartości wychowania: powszechny imperatyw czynienia dobra i unikania czynienia zła; postawa wiary, nadziei i miłości; idea dziecięctwa Bożego i łączności z Bogiem

– naturalne wart. wych. – oparte na humanizmie: szacunek dla człowieka, godność czł., dojrzałość intelektualna i emocjonalna

– Wartość Nadrzędna = Bóg – cel i uzasadnienie życia człowieka i jego dążeń do doskonałości

W etyce świeckiej naczelną wartością wychowania jest sam człowiek (jego dobro, doskonałość).

  • Jedliński:

– wartości transcendentne (Bóg, wiara, zbawienie, świętość)

– uniwersalne (dobro, prawda)

– estetyczne

– poznawcze

– moralne (bohaterstwo, godność, honor, sprawiedliwość, uczciwość, szczerość…)

– społeczne (demokracja, patriotyzm, tolerancja…)

– witalne

– pragmatyczne (praca, spryt, zaradność)

– prestiżowe (kariera, sława, władza, pieniądze)

– hedonistyczne (radość, seks)

4. Wartości w wychowaniu:

  • są busolą wyznaczającą kierunek postępowania – wychowanie niewprowadzające wartości nie przygotowuje do podejmowania ważnych decyzji
  • ważna jest ich obecność w wychowaniu ze względu na współczesne procesy społeczne, takie jak: destruktywny wpływ cywilizacji naukowo – technicznej (cywilizacji śmierci – by zacytować Jana Pawla II); postępująca sekularyzacja, wskutek której ludzie, straciwszy wsparcie moralne w religii, nabierają krytycznego stosunku do wszelkich wartości wyższych (relatywizm moralny, podsycany przez tych, którzy czerpią z niego korzyści materialne); brak odnowy moralnej polskiego społeczeństwa po przemianach roku 1989 (nadal: przekupstwo i demoralizacja, niedowład etyki pracy, alkoholizm, sięganie po narkotyki, patologia rodziny, bezczeszczenie życia nienarodzonego) – wzrost brutalizacji życia, zanik sacrum na rzecz profanum
  • wychowanie do wartości jest odpowiedzią na wyzwania współczesnego społeczeństwa, takie jak:

– pluralizm, który umożliwia istnienie podmiotowości i wewnętrznej autonomii jednostki oraz jej osobistej odpowiedzialności za losy narodu i państwa; występuje tu wolność wobec prawa i z tej racji – pilne zobowiązania; potrzeba zatem uwewnętrznienia pożądanych społecznie i moralnie wartości, będących gwarancją ładu społecznego; prawo stanowione ani naturalne są mniej skuteczne w tym zakresie, niż wychowanie do wartości

– wielokulturowość, pociągająca za sobą współistnienie wyznawców różnych religii i sekt; by młodzi ludzie się w tym nie zagubili, trzeba pokazywać im wartości powszechne, zauważać wspólnie z nimi różnice kulturowe i szukać kompromisów (współistnienie jest nauką tolerancji)

  • podstawowym przedmiotem wychowania są wartości uniwersalne, zogniskowane wokół “klasycznej triady wartości”: prawda, dobro, piękno (dla wierzących wynikają one z Dekalogu i ośmiu błogosławieństw)
  • drugorzędne, acz istotne, znaczenie mają wartości materialne – bez nich nastąpiłby zastój w rozwoju ekonomicznym, ale nie mogą być pierwsze, bo wtedy skazywałyby człowieka na podleganie głównie prawom rynku, ocenianie go ze wzgledu na stan posiadania, zawód czy stanowisko
  • wartości uniwersalne służą rozwojowi w kierunku “być”, zamiast “mieć”; dopiero ich internalizacja nadaje właściwy sens posiadanym wartościom materialnym itp.
  • wartości powszechne są trudniejsze do przyswojenia i zaakceptowania przez dzieci i młodzież, niż np. wartości poznawcze; rodzą one chęć bycia użytecznym dla innych; ułatwiają przeciwstawianie się konsumpcjonizmowi (modnemu obecnie); chronią przed nihilizmem i chaosem moralnym
  • wartości, o jakie przede wszystkim należy zabiegać w wychowaniu, to wg Łobockiego: altruizm, tolerancja, odpowiedzialność, wolność i sprawiedliwość

5. Wartości a cele wychowania:

  • są powiązane; wartości są uzasadnieniem dla celów wychowania (ich uprawomocnieniem)
  • ale nie zawsze najbardziej pożądane wartości znajdują odzwierciedlenie w celach wych. (a trzeba się do nich odwoływać)
  • wartości nadają głębszy sens celom wychowawczym i uzasadniają niezbędność ich realizacji
  • stanowienie celów wychowawczych wymaga opowiedzenia się za określoną hierarchią wartości – Łobocki daje pierwszeństwo wartościom moralnym
  • takich rozstrzygnięć dokonuje się na gruncie filozofii wychowania; ona też służy “demaskowaniu” wartości ukrytych za konkretnymi koncepcjami wychowania (Gałkowski)

Na podstawie:

Łobocki, M. (2006). Teoria wychowania w zarysie.

Gałkowski. Rozwój i odpowiedzialność.

WordPress Themes


Blogi. Darmowe Blogi.