Posts tagged: wspólnota

Czy wartości chronią nas przed kryzysem z powodu śmierci bliskich?

Potrzeba porządkowania świata, nadawania mu znaczenia i tworzenia hierarchicznych systemów oceniania wydaje się nieodłączną właściwością człowieka. Nieustannie dokonujemy procesu wartościowania; wartości są tym, co “pociąga” nas do działania.

Według Cenciniego i Manentiego (2002) wartości są trwałymi i abstrakcyjnymi ideałami, dotyczącymi zarówno chwili obecnej, jak i ostatecznego celu życia. Rokeach z kolei określa je jako “trwałe przekonania, że pewien sposób zachowania lub ostateczny cel życia jest osobiście lub społecznie bardziej pożądany niż przeciwny mu czy odwrotny sposób zachowania lub ostateczny cel życia” (Rokeach, 1973; za: Mądrzycki, 1996, s. 107). Autor ten wyróżnia dwie kategorie: wartości instrumentalne – czyli związane z przekonaniami na temat środków, jakie prowadzą do pożądanych celów – dotyczą sposobów zachowania oraz wartości ostateczne – dotyczą samych celów. Do pierwszej grupy można zaliczyć np. skromność i uczciwość, do drugiej – pokój czy zbawienie.

Patrząc z perspektywy rozwojowej, wartości są przez człowieka nabywane dwiema drogami: internalizowane w procesie socjalizacji i kształtowane w wyniku własnych doświadczeń (Mądrzycki, 1996). Zgodnie z teorią schematów poznawczych, tworzą one stosunkowo trwały, uporządkowany hierarchicznie system w ramach struktury “ja”, powiązany relacjami z innymi elementami, np. cechami osobowości (Czerniawska, 2002). Wartości budują treść indywidualnej tożsamości, a trwałość systemu wartości może wpływać na poczucie jej ciągłości. Można by zatem pokusić się o stwierdzenie, że system wartości stanowi “rdzeń” poczucia tożsamości.

Czy wartości odgrywają jakąś rolę w momencie wystąpienia kryzysu tożsamości? Czy mogą ochronić przed kryzysem tożsamości w sytuacji śmierci bliskiej osoby?

W biegu życia człowieka kryzysy tożsamości mogą występować pomiędzy stadiami rozwojowymi (Levinson, 1978; za: Miluska, 1996) lub w trakcie ich trwania (Erikson, 1997). Większość badaczy jest zgodna co do istnienia trzech momentów życiowych, w których następuje załamanie się dotychczasowej koncepcji siebie oraz jej przeformułowanie; są to: wchodzenie w okres wczesnej dorosłości, przełom “połowy życia” oraz wkraczanie w późną dorosłość – starość (Miluska, 1996). Wydarzenia te i związane z nimi kryzysy mają charakter normatywny, czyli stanowią prawidłowość rozwojową.

Śmierć bliskiej osoby jest zdarzeniem pozanormatywnym.

W następstwie śmierci partnera wzrasta poziom lęku i depresji (Zisook i Shuchter, 1991) i pojawia się konieczność radzenia sobie z problemami dnia codziennego w pojedynkę (Carr i Ha, 2006). Czy sytuacja ta zawsze wywołuje kryzys? Już samo doświadczenie pokazuje, że nie. To, czy dana osoba doświadczy kryzysu, będzie zależało m.in. od ról społecznych, jakie podejmowała, a także od sensu, jaki nadala swojemu życiu.

Proces poszukiwania odpowiedniej dla siebie roli rozpoczyna się już u nastolatków. Zdaniem Brzezińskiej (2000), adolescenci eksplorują możliwości swoje i otoczenia, wchodząc w różne role i szukając tych właściwych dla siebie. Dorosłość jest natomiast czasem nauki reguł związanych z poszczególnymi rolami i efektywnego ich wypełniania. W ten sposób kształtują się tożsamości w różnych rolach społecznych, po czym są one scalane w jedną tożsamość indywidualną. Proces rozwoju poprzez pełnienie ról składa się z trzech etapów, a każdy z nich przebiega w dwóch fazach. Pierwszy etap to wchodzenie w rolę. W pierwszej jego fazie, zwanej też orientacyjną, jednostka zdobywa podstawowe informacje na temat wymagań roli. W fazie poznawczej natomiast uczy się pełnienia roli, głównie poprzez naśladownictwo. Jest to tylko odtwarzanie “zewnętrznej formy” roli, bez odkrywania jej głębszego sensu. Gdy zakończy się etap wchodzenia w rolę, następuje pełna adaptacja do roli, kiedy to jednostka dąży do sprawniejszego i bardziej efektywnego realizowania roli dzięki zdobytej wcześniej wiedzy. W fazie innowacji natomiast wprowadza zmiany w przepisie roli. Czyni to jednak tylko w obrębie rozpoznanej konwencji. Ostatni etap procesu wchodzenia w rolę to twórcze jej przekraczanie. On także składa się z dwóch faz: w fazie adaptacji twórczej człowiek posługuje się wiedzą na temat roli oraz zdobytym doświadczeniem w sposób zindywidualizowany, wiąże się to także z refleksją nad głębszym sensem roli; w fazie samorealizacji wprowadzone innowacje mają radykalny charakter i są spójne z indywidualną wizją rozwoju. W tej fazie role, jakie pełni jednostka, są podporządkowane jej osobistym celom i jej wizji rozwoju, a nie oczekiwaniom społecznym.

Jeśli by spojrzeć w świetle tej teorii na kwestię pełnienia roli małżeńskiej, staje się jasne, że dopiero w momencie osiągnięcia etapu trzeciego – twórczego przekraczania roli – człowiek jest zdolny do zdystansowania się do pełnionej roli, głębszej refleksji nad jej sensem oraz do podporządkowania jej osobistym celom, a zatem także do integracji tej i innych ról społecznych w ramach spójnej tożsamości. Wydaje się więc, że osoby pozostające na wcześniejszych etapach mogą być zagrożone kryzysem tożsamościowym, jeśli przypisały roli małżeńskiej wartość nadrzędną, a pełnienie tej roli przestało być możliwe z powodu śmierci współmałżonka.

Nie bez znaczenia jest też sposób, w jaki jednostka ukształtowała swój sens życia. Kazimierz Obuchowski (2000) definiuje potrzebę sensu życia jako występującą u dorosłego człowieka potrzebę utworzenia własnej, abstrakcyjnej koncepcji życia, w której jednostka będzie się pozytywnie spełniać do końca życia. Brak wytworzenia tej koncepcji uniemożliwi natomiast rozwój jej osobowości. Sens życia powinien być sformułowany na tyle ogólnie, by można go było modyfikować i w sposób na tyle rozbudowany, by można było zrozumieć jego źródła i przewidzieć skutki jego realizacji. Budowanie sensu swego życia na nietrwałym podłożu (roli zawodowej, rodzicielskiej czy związanej z ideologią) może, zdaniem Obuchowskiego (2000), okazać się ryzykowne. Sens taki jest bowiem ograniczony do jednej tylko dziedziny życia czy jednego rodzaju działalności, a rola, do pełnienia której jest sprowadzony, może ulec gwałtownej zmianie z upływem czasu i wówczas pojawia się zagrożenie utraty sensu życia, a więc poczucie niezaspokojenia, niezadowolenie, niemożliwość spełniania się w innych dziedzinach. Bardziej ogólny, a przy tym własny, sens życia daje więc większe możliwości twórcze – umożliwia jednolite ustosunkowanie się wobec różnych wydarzeń i nie jest ograniczony do jednej tylko części życia (Obuchowski, 1977).

W rozwoju potrzeby sensu życia w okresie dorosłości powinno dojść do osiągnięcia fazy dojrzałej, w której decydującą rolę odgrywa “ja” jako system odniesienia oraz poczucie odpowiedzialności za skutki własnych działań. Dojrzały sens życia wiąże się z podmiotowym standardem waluacji, zgodnie z którym człowiek spostrzega siebie jako źródło swojego postępowania, własne cele – jako przedmiot swoich intencji, a świat – jako szansę dla swoich możliwości. W odróżnieniu od standardu podmiotowego, przedmiotowy standard waluacji polega na spostrzeganiu siebie jako spełniającego kryteria przypisanej roli, własnych celów – jako zgodnych ze zobowiązaniami i świata – jako obszaru, w którym człowiek czyni to, co do niego należy (Obuchowski, 2000).

Osoby, które osiągnęły fazę dojrzałego sensu życia, nawet jeśli występowała u nich dominacja roli małżeńskiej, powinny cechować się większą plastycznością w odniesieniu do zmian wynikających z dramatycznego przełomu w zakresie tej dominującej roli życiowej. Natomiast osoby, które nie osiągnęły tej fazy, z większym prawdopodobieństwem doświadczą utraty dotychczasowego sensu życia, a zatem znajdą się w sytuacji kryzysu tożsamości.

Kiedy już taki kryzys się pojawi, a zatem osoba utraci poczucie ciągłości swojej tożsamości i sensowności życia, aby poradzić sobie z tą sytuacją, musi ona przeformułować koncepcję siebie i świata, nadać swojemu życiu nowe znaczenie, być może znaleźć inną rolę, w której będzie się mogła realizować lub też zbudować sens swojej egzystencji wykraczający poza konkretną rolę społeczną.

Z pomocą może przyjść przynależność do grupy wyznającej podobne wartości. Podobieństwo systemów wartości różnych osób jest  niezbędne do zaistnienia między nimi zrozumienia i poczucia bliskości, a jednocześnie przyczynia się ono do umocnienia przekonania tych osób o słuszności ich poglądów.

W swoich filozoficznych rozważaniach Józef Tischner (1984) podkreśla, że istotny dla człowieka jest jego kontakt z drugim człowiekiem – wówczas wyznawane przez niego wartości nabierają prawdziwego znaczenia, bo dopiero w człowieku mogą one zostać odnalezione i zrealizowane. Każde spotkanie wiąże się z oczekiwaniem na wzajemne odkrycie i zrozumienie ważnych dla obu stron wartości – Tischner nazywa to pragnienie istotną nadzieją: poprzez nią “wyraża się to, co w osobie jest najbardziej osobowe” (Tischner, 1984, s.91).

Przynależność do grupy, z którą podziela się system wartości, odgrywa istotną rolę już w okresie kształtowania się tożsamości, w adolescencji (Barber, Stone, Hunt i Eccles, 2005). Jest to czas, kiedy jeszcze nieugruntowane przekonania jednostki są podatne na wpływy z zewnątrz, a podzielanie ich z rówieśnikami przyczynia się do ich umocnienia i zwiększa ich subiektywną wartość.

Badania nad członkami grup etnicznych (Simic, 1987) pokazują, że ludziom tym utrzymywanie kontaktów z osobami o podobnym pochodzeniu, należącymi do tej samej kultury, daje poczucie kulturowej ciągłości i większego znaczenia ich własnego życia. Badania te przeprowadzono na próbie ludzi starszych, a więc cierpiących z powodu zawodowego i społecznego wycofania z życia. Jest to, podobnie do adolescencji, okres podatności na kryzysy tożsamości o charakterze normatywnym, w tym przypadku spowodowane koniecznością rezygnacji z pełnionych ról. Na tę przyczynę kryzysów oraz sposób radzenia sobie z nimi wskazują także badania nad wolontariatem ludzi starszych (Greenfield i Marks, 2004). Okazuje się, że przynależność do grupy wolontariuszy łagodzi negatywne dla poczucia sensu życia skutki nieobecności, ważnych dla tożsamości, ról życiowych oraz pogłębia odczuwanie pozytywnych emocji.

W okresie żałoby po śmierci współmałżonka istotne znaczenie (zwłaszcza dla kobiet) ma wsparcie społeczne, szczególnie ze strony jednostek o podobnych doświadczeniach – stąd “łatwiej” przeżyć czas wdowieństwa starszym osobom (Carr i Ha, 2006). Być może podobne do wspólnoty doświadczenia znaczenie pełni dla takich osób wspólnota wartości.

Ksenia Ziarkowska-Huk

Źródło: Ziarkowska, K. (2006). Doświadczenie utraty a wspólnota wartości. /niepublikowana praca/

Literatura cytowana

Barber, B. L., Stone, M. R., Hunt, J. E. i Eccles, J. S. (2005). Benefits of activity participation: The roles of identity affirmation and peer group norm-sharing. W: Mahoney, J. L. (red.). Organized activities as contexts of development: Extracurricular activities, after-school and community programs. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers.

Brzezińska, A. (2000). Społeczna psychologia rozwoju. Warszawa: Wydawnictwo Scholar.

Cencini, A. i Menanti, M. (2002). Psychologia a formacja. Struktura i dynamika. Kraków: WAM.

Czerniawska, M. (2002). Empatia a system wartości. Przegląd Psychologiczny, 45(1), 7-18.

Carr, D. i Ha, J.-H. (2006). Bereavement (abstract). W: Worell, J. i Goodheart, C. (red., red.). Handbook of girl’s and women’s psychological health: Gender and well-being across the lifespan. New York: Oxford University Press.

Erikson, E. (1997). Dzieciństwo i społeczeństwo. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS.

Greenfield, E. A. i Marks, N. F. (2004). Formal volunteering as a protective factor for older adults’ psychological well-being. Journals of Gerontology: Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 59B(5), S258-S264.

Mądrzycki, T. (1996). Osobowość jako system tworzący i realizujący plany. Gdańsk: GWP.

Miluska, J. (1996). Tożsamość kobiet i mężczyzn w cyklu życia. Poznań.

Obuchowski, K. (1977). Autonomia jednostki a osobowość. W: Reykowski, J., Owczynnikowa, T. i Obuchowski, K. (red.). Studia z psychologii emocji, motywacji i osobowości, (str. 77-101). Wrocław: Ossolineum.

Obuchowski, K. (2000). Galaktyka potrzeb. Psychologia dążeń ludzkich. Poznań: Zysk i S-ka.

Simic, A. (1987). Ethnicity as a career for the elderly: The Serbian-American case. Journal of Applied Gerontology, 6(1), 113-126.

Tischner, J. (1984). Etyka wartości i nadziei. W: von Hildebrand, D., Kłoczowski, J. A., Paściak, J. i Tischner, J. Wobec wartości. Poznań: W Drodze.

Zisook, S. i Shuchter, S. R. (1991). Early psychological reaction to the stress of widowhood. Psychiatry: Journal for the Study of Interpersonal Processes, 54(4), 320-333.

WordPress Themes


Blogi. Darmowe Blogi.