Posts tagged: twórczość

Trening twórczości

Twórczość to zdolność do tworzenia nowych, użytecznych wytworów (pomysłów, rozwiązań, produktów itp.).

Czy można ją trenować?

Odmitologizujmy twórczość;) Musimy odejść od romantycznej wizji twórczości jako czegoś nadzwyczajnego, tajemniczego, niemal nadprzyrodzonego, całkowicie odpornego na działanie stymulacji. Jak się okazuje, rozwiązywanie problemów w sposób twórczy angażuje podobne operacje umysłowe (spostrzeganie, myślenie i pamięć), jak rozwiązywanie problemów w sposób nietwórczy (czyli nie chodzi tu o olśnienie czy natchnienie).

Twórczość można trenować tak, jak pamięć czy wyobraźnię – są to podobnie złożone operacje poznawcze.

Czy wszyscy mogą być wielkimi twórcami?

I tak, i nie. Każdy jest potencjalnie twórczy, ale to, czy jego wytwór będzie się liczyć, zależy od innych czynników (wiedzy, umiejętności z danej dziedziny, motywacji…).

Twórczość może więc mieć kilka poziomów:

Twórczość potencjalna (płynna) – jest podatna na treningi; procesy poznawcze i zachowania przypominają te obserwowane u wielkich artystów albo wynalazców, ale niekoniecznie prowadzą do powstania liczących się dzieł. Dlaczego niekoniecznie? Bo brak: wystarczającej wiedzy z danej dziedziny, specjalnych umiejętności warsztatowych, skutecznej motywacji. Ten rodzaj twórczości obserwujemy np. u małych dzieci. Jego przejawy to: zadawanie pytań, ciekawość poznawcza, używanie analogii albo metafory, nieoczekiwane skojarzenia.

Twórczość skrystalizowana – polega na rozwiązywaniu jakiegoś problemu. Trzeba więc mieć minimum wiedzy z danej dziedziny i kierować się odpowiednimi kryteriami uznawania, czy rozwiązanie problemu jest akceptowalne. W wyniku tego rodzaju twórczości powstają często rozwiązania już wcześniej znane innym ludziom (a więc nie oryginalne) albo mało przydatne. Ale niektóre z nich mogą być nowatorskie i ważne – i wtedy…

Twórczość dojrzała – rozwiązanie problemu ważnego w jakiejś dziedzinie wiedzy, wynalazczości albo kultury. Żeby zdecydować, jaki problem jest ważny i wart podjęcia, trzeba dobrze znać daną dziedzinę (taką wiedzę nabywa się latami).

Twórczość wybitna – jw. + stworzone dzieła wprowadzają fundamentalne, epokowe zmiany w jakiejś dziedzinie.

 

Zasady ułatwiające twórcze rozwiązywanie zadań:

Zasada różnorodności: Twórz jak najwięcej różnorodnych pomysłów!

Im więcej, tym większa szansa, że pojawi się coś naprawdę interesującego.

Zasada odroczonego wartościowania: Powstrzymaj się na jakiś czas od krytykowania pomysłów – zarówno innych osób, jak i Twoich własnych!

Warto najpierw wyprodukować dużo pomysłów, a dopiero po chwili (co najmniej kilku – kilkunastu minutach) je ocenić. W fazie generowania pomysłów nie poddawaj ich wartościowaniu nawet przez konstruktywną krytykę!

Zasada racjonalnej irracjonalności: Pofantazjuj, oderwij się od rzeczywistości!

Zmagając się z rozwiązywaniem problemu, warto na chwilę oderwać się od rzeczywistości.

Zasada kompetentnej niekompetencji: Nie obawiaj się własnej niekompetencji! Wykorzystaj świeże spojrzenie!

Osoby mniej znające się na rzeczy mają mniej szkodliwych nawyków intelektualnych, w mniejszym stopniu ulegają sztywności myślenia wynikającej z milczącego przyjmowania niektórych założeń jako oczywistych i nienaruszalnych. Warto połączyć świeże spojrzenie laika z doświadczeniem eksperta – obecność tych dwóch osób ułatwia rozwiązanie problemu.

Zasada ludyczności: Dobrze się baw!

Zabawa sprzyja produktywności myślenia. Pozwala nam pozbyć się emocjonalnych blokad uniemożliwiających twórczość, dynamizuje naszą aktywność i dostarcza silnej motywacji do kontynuowania pracy. Pozytywny nastrój ułatwia też dostęp do zasobów pamięci. Warto więc bawić się rozwiązywanym problemem. Jednak w fazie oceny rozwiązań nastrój powinien być mniej ludyczny, a niekiedy wręcz obniżony – wówczas ocena będzie bardziej obiektywna.

Zasada aktualności: Koncentruj się na „tu i teraz”!

Niekiedy pomysły, skojarzenia czy metafory proponowane przez inne osoby nie są zgodne z wiedzą ogólną – jednak w trakcie wspólnej pracy nie jest to ważne; należy rozumieć je zgodnie z intencją autora pomysłu.

 

Strategie twórczego myślenia:

Strategia wyniku idealnego: Wyobraź sobie stan po rozwiązaniu problemu (idealny). A teraz staraj się usunąć rozbieżność między tym stanem a sytuacją obecną.

Strategia zarodka: Wymyśl cokolwiek. A potem to rozwijaj, udoskonalaj. (To pomaga zwłaszcza, gdy czujesz dotkliwy brak pomysłów.)

Strategia nadmiaru: Wymyśl jak najwięcej pomysłów, skojarzeń, analogii, pytań. Żeby „wyhodować” jeden dobry pomysł, musisz stworzyć ich setki albo tysiące.

Strategia twórczego oddalenia: Zamknij za sobą drzwi (mentalnie). Zapomnij na chwilę o wyjściowym problemie, a pogrąż się w odległych skojarzeniach lub analogiach. Potem wróć do problemu i wykorzystaj efekty swojej „wycieczki”.

 

Operacje biorące udział w procesie twórczym:

Abstrahowanie – wyróżnianie w obiektach tylko pewnych ich aspektów/cech, a pomijanie innych. Dzięki temu możemy definiować, klasyfikować, dostrzegać podobieństwa…

Dokonywanie skojarzeń – szczególnie kojarzenie odległe, to znaczy zaskakujące i nieprzewidywalne (w bliskich skojarzeniach, typu: „stół – krzesło”, nie ma niczego twórczego;)). Niektórzy uważają, że to podstawa twórczości.

Rozumowanie dedukcyjne – przykład myślenia logicznego: „jeśli…, to…”. Najpierw przyjmujemy przesłankę mniejszą (np. Sokrates jest człowiekiem), potem uzmysławiamy sobie ogólną zasadę odnoszącą się do tego warunku początkowego (np. wszyscy ludzie są śmiertelni) – to jest większa przesłanka, a następnie wyciągamy wniosek z obu przesłanek (więc Sokrates jest śmiertelny). Np. gdyby buty ożyły (przesłanka mniejsza), a żywe istoty malują obrazy (przesłanka większa), to buty tworzyłyby portrety albo martwe natury:)

Rozumowanie indukcyjne (analogie) – wyciąganie wniosków z niepełnego zbioru przesłanek (jest niepewne, trochę podobne do intuicji). Analogia to związek między obiektami oparty na podobieństwie ich wewnętrznej struktury (przykład: szkoła i ul) – jest tu podobieństwo relacji między wieloma elementami każdego z obiektów (a nie tylko podobieństwo jednego elementu). Aby znaleźć analogię: definiujemy relację (wewnętrzną strukturę obiektu) – można ją np. narysować, szukamy tej relacji w innych dziedzinach i stwierdzamy, jaki obiekt posiada w sobie taką relację (czyli co może być nośnikiem analogii). Np. między pokojem nauczycielskim a jego użytkownikami występuje relacja „zaopatrywania się i regeneracji przed akcją” (nauczyciele biorą z niego dzienniki i inne pomoce i odpoczywają przed kolejną lekcją). Podobne relacje występują w jednostkach wojskowych. Zatem: „Pokój nauczycielski jest jak baza okrętów podwodnych”:) Analogia ułatwia zrozumienie trudnych treści (upraszcza i pozbawia mętnych, niejasnych elementów) i zapewnia szeroką gamę informacji do przetwarzania, ułatwiając przejście do innej dziedziny wiedzy. Zatem jej funkcją jest oswojenie czegoś dziwnego (porównanie trudnego problemu do czegoś znanego) i udziwnienie czegoś znanego (przejście do nieoczekiwanych porównań). Używa się do tego dwóch rodzajów metafor: pierwsza powinna być przede wszystkim trafna, druga – nośna.

Trafna analogia (np. „Psychoterapia jest jak wyciąganie drzazgi z palca” → upraszcza problem):

– człon porównujący („wyciąganie drzazgi z palca”) jest prostszy albo bardziej obrazowy niż człon porównywany

– możemy w członie porównującym od razu zauważyć jakąś relację albo cechę (przykry zabieg wykonywany w imię przyszłego zdrowia), dzięki której widzimy sens porównania

– jest zrozumiała sama przez się (nie wymaga komentarzy, uzasadnień itp.).

 Nośna analogia („Zagrożony wybuchem zbiornik z gazem jest jak cywilizacja, której grozi upadek” → pozwala wykorzystać wiedzę o członie porównującym do rozwiązania problemu):

– człon porównujący jest złożony i wieloaspektowy („cywilizacja, której grozi upadek”), wymaga przeprowadzenia analiz co do swej istoty (ważne jest to, aby nośnik był bogaty treściowo dla Ciebie – musisz znać się na dziedzinie, z której pochodzi)

– nie ma rzucającego się w oczy związku między obiektem a nośnikiem, dlatego analogia nie jest oczywista i trzeba ją komentować i tłumaczyć (co takiego w procesie upadku cywilizacji przypomina pękający zbiornik z gazem)

– człony analogii są od siebie oddalone znaczeniowo i nie są łatwo kojarzone ze sobą

Metaforyzowanie – tu też mamy obiekt i nośnik, ale nośnik musi być odległy znaczeniowo, nietypowy dla obiektu (np. „zastukał pazur mrozu w okno” – Herbert). W metaforze pole semantyczne nośnika zostaje nałożone na pole semantyczne obiektu – nowe znaczenie jest niesprowadzalne do znaczenia obiektu, nośnika ani sumy ich znaczeń. Nośnik powinien mieć wspólną cechę z obiektem, ale w nośniku powinna być bardziej wyraźna (zwracając uwagę na tę cechę ukrytą w obiekcie). Funkcje metafory są podobne do funkcji analogii. Dzięki niej możemy porzucić proste, stereotypowe formy poszukiwania pomysłu, a skupić się na całkowicie oryginalnych informacjach.

Transformowanie – zmienianie w myślach wybranych parametrów obiektu tak, aby stał się innym (np. klawiatury w łódź podwodną).

 

opracowanie: Ksenia Ziarkowska-Huk

na podstawie: Nęcka, E., Orzechowski, J., Słabosz, A. i Szymura, B. (2005). Trening twórczości. Gdańsk: GWP.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

WordPress Themes


Blogi. Darmowe Blogi.