Posts tagged: style przywiązania

Przywiązanie do rodziców a wiara

Wokół teorii stylów przywiązania od początków jej rozwoju (tj. od końca lat 60. XX wieku) rozrosła się interesująca dziedzina badawcza. Od kilkunastu lat przedmiotem zainteresowania badaczy stały się m.in. korelacje między stylami przywiązania a cechami osobowości, związki stylów przywiązania z religijnością czy połączenia obu tych zagadnień.

Przywiązanie jest zdolnością do formowania określonych, stałych i uczuciowo znaczących związków z innymi osobami. Zdolność ta kształtuje się w niemowlęctwie (ok. 7 – 8 miesiąca życia) jako konsekwencja pierwszej więzi z inną osobą – opiekunem, którym w naszej kulturze najczęściej jest matka.

Zdaniem Bowlby’ego (1969, za: Schaffer, 1994), twórcy najbardziej interesującej koncepcji kształtowania się przywiązania, przywiązanie formuje się w wyniku działania specyficznych dla gatunku, a wykształconych w procesie ewolucji procedur (jak płacz, ssanie, śmiech). Jego celem jest utrzymanie bliskości z opiekunem, co umożliwia dziecku ochronę przed drapieżnikami i innymi niebezpieczeństwami naturalnymi, a w wyniku tego – adaptację do środowiska. Świadomość bliskości i dostępności opiekuna daje dziecku poczucie bezpieczeństwa, które stanowi bazę dla eksploracji. Zdaniem Schaffera (1994) biologiczna funkcja przywiązania nie spotkała się z jednomyślną akceptacją. Abstrahując od tej jedynie biologicznej bazy, należy jednak zaznaczyć, że obiekt przywiązania spełnia dwie kluczowe funkcje: (1) dostarcza niemowlęciu bezpiecznego schronienia i pociechy w warunkach zagrożenia lub w czasie, gdy dziecko przeżywa negatywne emocje, oraz (2) dostarcza bezpiecznej bazy dla eksploracji środowiska w sytuacji braku zagrożenia (Kirkpatrick i Shavert, 1990). Założenie to wykorzystała Ainsworth (1978, za: Schaffer, 1994), tworząc procedurę (znaną jako “obca sytuacja”) do badania różnic w zakresie stylów przywiązania u niemowląt pod koniec pierwszego roku życia. Procedura ta zakłada swobodną zabawę dziecka w obecności matki, następnie wyjście matki, wejście obcego człowieka, powrót matki, jej ponowne wyjście etc. Analizując zachowanie niemowląt w każdym z tych etapów “obcej sytuacji”, Ainsworth (1978, za: Schaffer, 1994) wyróżniła trzy grupy dzieci:

  • Unikające (A) – nie wykazują zainteresowania matką, przejawiają natomiast zainteresowanie zabawkami, różniące się jednak od bezpiecznej eksploracji. Nie okazują negatywnych emocji w czasie rozstania, po powrocie matki unikają kontaktu z nią.
  • Bezpieczne (B) – w obecności matki zaangażowane w aktywną eksplorację, wykazują przygnębienie w wyniku separacji z nią. Po okresie rozłąki aktywnie dążą do kontaktu.
  • Lękowo-ambiwalentne (C) – rozpaczają i protestują przeciw separacji z matką, po jej powrocie poszukują kontaktu z nią, ale zachowują przy tym rezerwę i przejawiają agresję.

Style A i C określane są jako niepewne bądź z brakiem poczucia bezpieczeństwa, w przeciwieństwie do stylu B – pewnego, bezpiecznego.

Dzieci wytwarzają nasycone emocjonalnie wewnętrzne modele robocze, czyli reprezentacje siebie i osób pierwotnie się nimi opiekujących, które stanowią podstawę oczekiwań wobec przyszłych relacji. Zatem style przywiązania do rodziców ulegają zgeneralizowaniu na wszelkie relacje w późniejszym życiu, choć, oczywiście, mogą ulegać pewnym modyfikacjom pod wpływem doświadczenia. Badania (m.in. Hazan i Shaver, 1987; Feeney i Noller, 1990) wykazały, że style przywiązania ujawniają się w miłości dorosłych, a ich rodzaje można wyróżnić na podstawie historii związków romantycznych badanych osób. Hazan i Shaver (1987) skonstruowali w tym celu kwestionariusz zawierający stwierdzenia do wyboru, opisujące obecny (lub były) związek romantyczny osoby badanej, np.: “Całkowicie ufam X”, “Czasami czuję, że zbytnia bliskość z X może sprawiać problemy”, “Czasem pragnę, abyśmy z X stanowili jedną całość, bez dzielących nas granic”. W wyniku badań z użyciem tego kwestionariusza 56% osób badanych określiło swoje przywiązanie do partnera jako bezpieczne, 25% – jako unikające, 19% – jako lękowo-ambiwalentne. Bezpieczny styl przywiązania wiązał się z doświadczeniem przyjaźni, szczęścia i zaufania; styl lękowo-ambiwalentny – z obsesyjnym zainteresowaniem drugą osobą, pragnieniem całkowitego zjednoczenia, silnym pożądaniem seksualnym skierowanym na partnera oraz ze skrajnością uczuć; styl unikający – z lękiem przed bliskością, z zazdrością i doświadczaniem na przemian radości i bólu.

Okazuje się, że w rozwoju człowieka generalizacja pierwotnego przywiązania do opiekunów może objąć także postacie Boga czy świętych oraz idee abstrakcyjne. Niektórzy teolodzy, jak Kaufman (1981, za: Kirkpatrick, 1992) sugerują, że ludzie są na tyle zawodnymi obiektami przywiązania, że jednostka poszukuje pewnego, bezpiecznego oparcia, którego idealnym odzwierciedleniem jest obraz opiekuńczego, troskliwego Boga, dostępnego dla swych dzieci zawsze, gdy są w potrzebie. Co ciekawe, obraz Boga przypomina raczej matkę niż ojca, co tłumaczone bywa podobieństwem do pierwotnego obiektu przywiązania, którym w kulturze zachodniej częściej jest matka. Trudności w relacjach z rodzicami mogą negatywnie wpłynąć na kształtowanie się obrazu Boga u dzieci, czego następstwem może być odrzucenie Boga – ateizm (Kuczkowski, 1991).

Teoretycy (m.in. Oatley, 1967, za: Kirkpatrick, 1992) doszukują się analogii pomiędzy praktykami religijnymi a oznakami przywiązania osób zakochanych do siebie nawzajem, a zwłaszcza małych dzieci do swoich rodziców. Na przykład wznoszenie rąk do modlitwy przypomina prośbę dziecka o wzięcie na ręce, a glossolalia przywodzi na myśl gaworzenie. Wyróżniono (Heller, 1986, za: Kirkpatrick, 1992) trzy obrazy Boga odpowiadające trzem stylom przywiązania: obraz Boga-terapeuty odpowiada bezpiecznemu stylowi przywiązania, obraz Boga nieprzewidywalnego – przywiązaniu lękowo-ambiwalentnemu a obraz Boga odległego w niebie – przywiązaniu unikającemu.

W literaturze przedmiotu znaleźć można niewiele danych na temat związku stylów przywiązania z cechami osobowości, wchodzącymi w skład Pięcioczynnikowego Modelu Osobowości (neurotyzm, ekstrawersja, otwartość na doświadczenie, ugodowość, sumienność). Można by się spodziewać, że styl lękowo-ambiwalentny powinien wiązać się z wysokimi wynikami na skali neurotyzmu. Badanie Rowatta i Kirkpatricka (1992) ujawniło występowanie korelacji stylów przywiązania do Boga z następującymi cechami osobowości badanych: wystąpiły pozytywne korelacje neurotyzmu zarówno z lękowo-ambiwalentnym, jak i unikającym stylem przywiązania, co więcej, oba te style korelowały negatywnie z ugodowością i sumiennością, nie stwierdzono natomiast korelacji z ekstrawersją i otwartością na doświadczenie. W kontekście ostatniego z podanych wyników interesujące wydaje się zbadanie, czy istnieją różnice w otwartości na doświadczenie pomiędzy osobami wierzącymi i ateistami, skoro wewnątrz populacji wierzących różnice takie nie zostały zaobserwowane.

Do pomiaru stylów przywiązania do Boga Rowatt i Kirkpatrick (2002) adaptowali kwestionariusz do pomiaru stylów przywiązania do partnera w związku romantycznym, autorstwa Hazan i Shavera (1987). Znalazły się w nim takie stwierdzenia jak: “Bóg jest zazwyczaj ciepły w stosunku do mnie i odpowiada na moje prośby” (styl bezpieczny), “Bóg jest odległy i wydaje mi się, że nie bardzo obchodzą Go moje osobiste sprawy” (styl unikający), “Bóg jest nieprzewidywalny w swoich reakcjach względem mnie” (styl lękowo-ambiwalentny).

Kwestionariusz ten uwzględnia osobowe pojęcie Boga – charakterystyczne głównie dla judaizmu, chrześcijaństwa i islamu, natomiast pod znakiem zapytania pozostaje sensowność testowania nim osób posiadających np. ideę Boga jako całości i jedności wszechświata. A czy można mówić o takim przywiązaniu u ateistów?

Ateizm oznacza odrzucenie stanowiska religijnego dla racji czysto logicznych czy metafizycznych lub dla racji “ludzkich”, ku którym jednostka chce orientować swoje działanie lub interesy – ateizm psychologiczny (Vergote, 1967, za: Kuczkowski, 1991). Wśród jego przyczyn, jak już wspomniano, upatruje się m.in. problemów z identyfikacją z rodzicami (Kuczkowski, 1991). Trudności te mogą wpływać na kształtowanie się obrazu Boga na dwa sposoby: po pierwsze, obraz Boga czerpie z obrazu rodziców, a jeśli ten jest negatywny, jednostka wykształci w sobie negatywny obraz Boga; po drugie, nieprawidłowe relacje z wierzącymi rodzicami mogą prowadzić do zaburzonego obrazu Boga – nawet, jeśli jednostka pozostanie wierząca, będzie odczuwała barierę między sobą a Bogiem (Kuczkowski, 1991). Jeśliby spojrzeć na ten problem w kategoriach teorii przywiązania, model przywiązania wytworzony w stosunku do rodziców jest przeniesiony następnie na Boga, zatem osoba, która miała problemy z przywiązaniem do rodziców, wykaże również trudności w kształtowaniu bezpiecznego przywiązania do Boga, a być może w ogóle Go odrzuci. W każdym razie oczywiste jest, że osoba niewierząca nie wytworzy przywiązania do Boga. Czy jednak, zakładając, że – jak już wcześniej wspomniano – człowiek potrzebuje stabilnego i pewnego oparcia, jakiego nie jest w stanie dostarczyć mu żadna inna osoba, nie należałoby się spodziewać, że osoby negujące istnienie Boga, będą poszukiwały tego oparcia w ideach abstrakcyjnych – w pojęciu Absolutu?

Ksenia Ziarkowska-Huk

Źródło: Ziarkowska, K. (2005). Czy ateiści poszukują substytutu Boga? O stylach przywiązania i ich korelacjach z cechami osobowości u chrześcijan i ateistów. /niepublikowana praca zaliczeniowa/

Literatura cytowana:

Bee, H. (2004). Psychologia rozwojowa człowieka. Poznań: Zysk i S-ka.

Feeney, J. A. i Noller, P. (1990). Attachment Style as a Predictor of Adult Romantic Relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 58 (2), 281 – 291.

Hazan, C. i Shaver, P. (1987). Romantic Love Conceptualized as an Attachment Process. Journal of Personality and Social Psychology, 52 (3), 511 – 524.

Kirkpatrick, L.A. (1992). An Attachment-Theory Approach to the Psychology of Religion. The International Journal for the Psychology of Religion, 2(1), 3 – 28.

Kirkpatrick, L. A. i Shavert, P. R. (1990). Attachment Theory and Religion: Childhood Attachments, Religious Beliefs, and Conversion. Journal for the Scientific Study of Religion, 29 (3), 314 – 335.

Kuczkowski, S. (1991). Psychologia religii. Kraków: Wydział Filozoficzny Towarzystwa Jezusowego.

Rowatt, W. i Kirkpatrick, L.A. (2002). Two Dimensions of Attachment to God and Their Relation to Affect, Religiosity, and Personality Constructs. Journal for the Scientific Study of Religion, 41 (4), 637 – 651.

Schaffer, H. R. (1994). Wczesny rozwój społeczny. [W:] Brzezińska, A. i Lutomski, G. (red.). Dziecko w świecie ludzi i przedmiotów. Poznań: Zysk i S-ka.

WordPress Themes


Blogi. Darmowe Blogi.