Posts tagged: rozwój w dorosłości

Co Cię czeka w dorosłości?

Podział dorosłego życia na okresy rozwojowe jest z konieczności arbitralny, ponieważ – w przeciwieństwie do dzieciństwa i okresu dorastania – w tym czasie jedyną zmianą powiązaną z wiekiem jest starzenie się. Dorosłość dzielona bywa zatem na wczesną, średnią i późną, najczęściej w oparciu o kalendarz społeczny.

Psychologia rozwoju w biegu życia obaliła mit, jakoby osoby dorosłe były w pełni ukształtowanymi i przygotowanymi do zadań życiowych jednostkami. Akcentowana jest doniosłość rozwoju w życiu dorosłym, a jego rolę uznaje się za nie mniejszą niż zmiany zachodzące w młodości. Wśród zysków rozwojowych dorosłości można przytoczyć na przykład myślenie relatywistyczne i dialektyczne, refleksyjność, zdolność do poszukiwania informacji zwrotnych i korzystania z doradztwa czy umiejętność przewidywania osobotwórczych efektów codziennych czynności. W tej części życia na plan pierwszy wysuwa się umiejętność kierowania własnym życiem. Zdobyczą tego okresu jest także mądrość, będąca efektem kumulacji doświadczeń, refleksji i wiedzy życiowej.

Charakterystykę rozwoju w trzech okresach dorosłości przedstawię pokrótce w świetle koncepcji: zadań rozwojowych Havighursta (1980), cyklu życia Levinsona (1986), rozwoju psychospołecznego Eriksona (2002) i rozwoju poznawczego Pascual-Leone’a (1979; za: Przetacznik-Gierowska, 2004).

WCZESNA DOROSŁOŚĆ

Wczesna dorosłość pojmowana jest jako czas emocjonalnego i materialnego usamodzielnienia się – poprzez opuszczenie domu rodzinnego, podjęcie pracy zawodowej i założenie rodziny, a zadania, jakie przypadają na tę fazę życia, to – zdaniem Havighursta – wybór małżonka, uczenie się życia z nim, założenie rodziny, wychowywanie dzieci, podjęcie pracy i obowiązków obywatelskich, znalezienie odpowiadającej sobie grupy społecznej. Młody człowiek występuje we wszystkich tych rolach jako nowicjusz.

Erikson umiejscawia we wczesnej dorosłości (20. – 35. r.ż.) swoje szóste stadium rozwojowe, w którym człowiek staje przed kryzysem, związanym z kolejnym zadaniem wymagającym reorganizacji struktury jego ego. W okresie tym pojawia się bowiem konflikt: intymność kontra izolacja. Osoba, która pomyślnie rozwiąże ten kryzys, stanie się zdolna do nawiązywania intymnych relacji, nie tylko o charakterze seksualnym, a także do miłości, troski i odpowiedzialności. Natomiast nierozwiązanie kryzysu będzie skutkować pogłębiającą się izolacją i unikaniem bliskich więzi. Pozytywne rozwiązanie może przejawiać się wejściem w związek małżeński. Wczesna dorosłość jest także, według Eriksona, czasem integracji doświadczeń z rozmaitych obszarów aktywności oraz wyboru drogi samorealizacji w określonym otoczeniu społecznym.

Dla Levinsona wczesna dorosłość, rozciągająca się na lata 17 – 45, stanowi drugą z czterech er życia, cechującą się największą energią i obfitością, lecz pełną sprzeczności i stresu. To szczyt w biologicznym cyklu życia, zaś dopiero budowanie swojej pozycji w sensie społecznym. Młoda osoba dorosła formuje swoje aspiracje i próbuje wcielać je w życie, ustanawia swoje miejsce w społeczeństwie, zakłada rodzinę, a wraz z końcem tej ery osiąga pozycję „senioralną” w świecie dorosłych. We wczesnej dorosłości może przeżywać satysfakcję w miłości, seksualności, życiu rodzinnym i zawodowym, w twórczości oraz realizacji głównych celów życiowych, ale te obszary mogą także stanowić dla niej źródło druzgocącego stresu, wynikającego np. z ciężaru godzenia rodzicielstwa z pracą zawodową, konieczności podejmowania poważnych zobowiązań finansowych i dokonywania istotnych wyborów życiowych – takich jak: małżeństwo, rodzina, praca – bez wystarczającego przygotowania, dojrzałości i doświadczenia. Jest to także czas wchodzenia w relację z osobą doświadczoną – mentorem.

Ok. 30 r.ż., po fazie nowicjatu wczesnej dorosłości, nastaje czas podsumowania sukcesów i porażek pierwszej dekady dorosłego życia. Jest to równoznaczne z kryzysem, po którym jednostka staje się bezpowrotnie osobą dorosłą. Pomiędzy 33. a 40. r.ż. następuje kulminacja wczesnej dorosłości, objawiająca się szczytowymi wymaganiami – rodzinnymi, zawodowymi i społecznymi. Jest to również czas zyskiwania niezależności społecznej i pełnego wykorzystywania swoich zasobów.

Pascual-Leone, twórca teorii operatorów konstruktywnych, w okresie wczesnej dorosłości (25 – 35 lat) umiejscawia stadium przeddialektyczne. Zgodnie z tą koncepcją następuje wówczas rozwój świadomości i kształtowanie się dojrzałych systemów ego. Silne jest wtedy poczucie sprawstwa i własnych kompetencji poznawczych, a aktywność społeczno-poznawcza jednostki prowadzi do przyrostu jej wiedzy o świecie oraz samowiedzy i samokontroli. Niemniej młodzi dorośli doświadczają również sprzeczności, które jednak nie prowadzą zazwyczaj do dezintegracji ego, dzięki działaniu mechanizmów obronnych. Rozwiązanie tych konfliktów przyniesie dopiero następne stadium – operacji dialektycznych.

ŚREDNIA DOROSŁOŚĆ

Osoba w wieku 40 – 45 lat znajduje się, w świetle koncepcji Levinsona, w okresie przejścia do średniej dorosłości. Dokonuje ona oszacowania przeszłości i snuje wizje przyszłości. Większość ludzi przechodzi w tym okresie kryzys, w stopniu umiarkowanym lub poważnym. Zmienia się wówczas struktura życia, a jednym z zadań tego okresu jest postawienie nowego kroku na drodze indywiduacji, poprzez integrację przeciwieństw, która może przejawiać się większym współczuciem, większą refleksyjnością i rozwagą, mniejszą zależnością od wewnętrznych konfliktów i wymagań zewnętrznych, bardziej prawdziwą miłością dla siebie i innych.

Średnia dorosłość (40 – 65 lat) cechuje się obniżeniem możliwości biologicznych poniżej poziomu z wczesnej dorosłości, jednak są one nadal wystarczające dla prowadzenia satysfakcjonującego, społecznie wartościowego życia. Człowiek jest wówczas „seniorem” w swoim partykularnym świecie, odpowiedzialnym za pracę swoją i innych oraz za rozwój nadchodzącego po nim pokolenia młodych dorosłych. Wiele osób (mężczyzn) osiąga przed 50. r.ż. szczyt możliwości zawodowych, po którym znaczenie tego obszaru życia zmniejsza się. W średniej dorosłości często pojawia się zjawisko „pustego gniazda”, związane z opuszczeniem domu przez dzieci. Po kryzysie wchodzenia w lata pięćdziesiąte, kiedy to człowiek odczuwa niezdolność do przeprowadzenia zmian w niezadowalających obszarach życia, następuje kulminacja wieku średniego (lata 55 – 60), będąca okresem wykorzystywania osiągnięć.

Wiek średni stanowi fazę stabilizacji, umacniania wypracowanej wcześniej struktury życia, a do zadań rozwojowych według Havighursta należą: przyjmowanie większej odpowiedzialności za sprawy społeczne, wspomaganie dorastających dzieci w stawaniu się odpowiedzialnymi i szczęśliwymi dorosłymi, osiąganie i utrzymywanie satysfakcjonującego poziomu kariery zawodowej, opieka nad starzejącymi się rodzicami, pogodzenie się z oznakami własnej starości, rozwijanie “dorosłych” aktywności podejmowanych w czasie wolnym.

W koncepcji Eriksona wiek średni jest okresem, w którym pojawia się opozycja: generatywność – stagnacja, stawiająca przed człowiekiem zadanie przekazania własnego dziedzictwa młodszej generacji. Jeśli kryzys ten nie zostanie rozwiązany, jednostka zatrzyma się we własnym rozwoju.

W rozwoju poznawczym, według Pascual-Leone’a, pomiędzy 35. a 55. r.ż. występuje stadium operacji dialektycznych. Obniżeniu ulega wówczas poziom energii umysłowej oraz zdolności uczenia się logiczno-treściowego i wyłączania nieistotnych schematów. Zdobyczą tego okresu, kompensującą straty, jest jednak pojawienie się operacji dialektycznych, łączących systemy formalno-operacyjne z doświadczeniem. Pozwalają one na godzenie sprzeczności, np. pomiędzy oczekiwaniami otoczenia a własnymi aspiracjami. Aczkolwiek nie wszyscy dokonują w tym okresie twórczych rozwiązań, popadając w stagnację lub unikając sytuacji konfliktowych czy rozwijając stereotypowe przekonania.

PÓŹNA DOROSŁOŚĆ

Lata życia 60–65 stanowią, według Levinsona, czas przejścia do późnej dorosłości, charakteryzujący się przygotowaniem się do spoczynku zawodowego, poprzez osiągnięcie nowej równowagi pomiędzy przywiązaniem do świata a wycofaniem. Z przejściem na emeryturę często utożsamiany jest początek starości. Zatem ocena tego okresu zależy od stosunku do emerytury. Dla niektórych oznacza ona wejście w ostatnią, smutną fazę życia, dla innych jest początkiem fazy większej wolności i nowych planów, może nie przynosić istotnych zmian, gdy jednostka nadal wykonuje swój zawód lub, przeciwnie, wiąże się z utratą ważnej dziedziny aktywności, a zarazem części własnej osoby – w przypadku, gdy praca stanowiła dotąd dla jednostki cel jej życia.

Zadania rozwojowe przypadające na ten czas to według Havighursta: przystosowanie się do spadku siły fizycznej, utraty zdrowia, przejścia na emeryturę i związanego z tym ograniczenia dochodów, a także pogodzenie się ze śmiercią współmałżonka, satysfakcjonująca adaptacja do nowych warunków fizycznych i przyłączenie się w sposób wyraźny do własnej grupy wiekowej.

Okres przejścia do późnej dorosłości wymaga, według Levinsona konfrontacji ze śmiercią, która może doprowadzić do akceptacji tego zjawiska i transcendencji poza ego. W tym czasie pojawiają się pytania o sens życia i jego wartość, związane z dokonywaniem bilansu swojego życia.

Starość w ujęciu Eriksona wiąże się z ostatnim kryzysem rozwojowym, jakim jest przeciwieństwo: integracja ego – rozpacz. Osiągnięcie integracji jest swego rodzaju nagrodą za pozytywne rozwiązanie wszystkich poprzednich kryzysów. Polega ono na akceptacji siebie i swojego życia jako sensownego i niezastępowalnego, przy świadomości, że własna droga życia mogłaby wyglądać inaczej. Towarzyszy temu nienarcystyczna miłość siebie i brak lęku przed śmiercią. W wyniku nierozwiązania kryzysu tego okresu pojawia się natomiast rozpacz, połączona z lękiem przed śmiercią i nieakceptowaniem swojego życia, w którym nie można już niczego zmienić.

Wbrew potocznemu przekonaniu, ludzie starzy przejawiają mniej obaw przed śmiercią, niż osoby młodsze, mimo że myślą o niej częściej. Zdaniem Thomasa panujący błędny pogląd może być projekcją lęków, jakie przeżywają osoby w wieku średnim.

Proces starzenia się w potocznej świadomości utożsamiany jest ze stratami w sferze poznawczej. Okazuje się jednak, iż mogą one być selektywnie kompensowane, przyczyniając się do wysokiej sprawności w dziedzinach, w których dana osoba jest wyspecjalizowana. Baltes, Dittman-Kohli i Dixon (1984) określają ten rodzaj inteligencji mianem „pragmatyki”, kompensującej „mechanikę inteligencji”.

Według Pascual-Leone’a, w okresie po ok. 55–60 r.ż. pojawiają się w myśleniu dorosłych operacje transcendentalne. Jest to stadium rozwoju poznawczego, w którym osoba staje się zdolna do abstrahowania od kontekstu życia, osobistego zaangażowania i znanych schematów rozumowania.

WordPress Themes


Blogi. Darmowe Blogi.