Posts tagged: rozumienie

Arteterapia – na granicy słów

Próba zrozumienia drugiego człowieka leży u podstaw wszelkiej (z założenia: skutecznej) komunikacji. Cóż dopiero, gdy mowa o porozumiewaniu się w kontakcie terapeutycznym, którego celem jest pomoc pacjentowi w porządkowaniu tego, co mu się w życiu przydarza, w uwalnianiu twórczych możliwości – w osobistym rozwoju. Podstawowym założeniem, jakie stawia przed sobą terapeuta, jest, aby pomiędzy nim a osobą zgłaszającą się do terapii, powstała relacja oparta na poczuciu bezpieczeństwa (Trzebińska, 1994). Taka atmosfera otwiera obie osoby na rozumienie.

O tym, czym owo rozumienie jest, o różnych jego formach i sposobach wiele mówi się w podejściu hermeneutycznym, którego korzenie sięgają starożytności. Współcześnie zarysowuje się w nim nurt skierowany ku praktyce psychologicznej oraz, reprezentowany przez Paula Ricoeura, nurt teoretyczny, zorientowany na odkrywanie znaczeń dyskursu.

Refleksje o psychoterapii skłaniają w pierwszej kolejności do rozważenia rozumienia w kategoriach próby z-rozumienia pacjenta: poznania świata jego myśli, uczuć, wartości i znaczeń. Takie podejście wydaje się niezbędne do wytworzenia poczucia bezpieczeństwa i akceptacji. Życie uczy jednak pokory wobec wszelkich prób zrozumienia drugiego człowieka, pokazuje, jak wielkim są one wyzwaniem i jak trudno im sprostać. Niekiedy komunikacyjna bariera międzyludzka staje się niemal nieprzekraczalna: główny środek do zrozumienia pacjenta, jakim jest rozmowa, ponosi fiasko, gdy problemy poruszane w terapii okazują się dla pacjenta trudne do zwerbalizowania, kiedy nie chce on o nich mówić (za pomocą słów) lub gdy zakresy znaczeniowe pojęć używanych przez pacjenta i terapeutę rozmijają się (a o to nietrudno, jeśli mówi się o myślach i uczuciach, pozostających na wysokim poziomie abstrakcji) (Madejska, 1975). Być może rozwiązaniem takich problemowych sytuacji mogłoby być przejście na inny rodzaj kodu: niewerbalny. Myślę, że nadzieję stwarza tu terapia przez sztukę.

W arteterapii stosuje się różnego typu kody, jednak za najbardziej odpowiedni do twórczej ekspresji pacjenta i odnalezienia wspólnej płaszczyzny znaczeniowej pomiędzy nim a terapeutą uważam język graficzny. Za tezą tą świadczą dwa rodzaje koncepcji. Pierwsza grupa to teorie psychoanalityczne, głównie psychoanaliza Freuda, głosząca, że ludzie wytworzyli uniwersalny świat symboli (Rosińska, 1985). W konsekwencji jego istnienia i przekazywania przez kulturę z pokolenia na pokolenie możemy wyrażać to, co ukryte w nieświadomości oraz odczytywać nieświadome pragnienia czy motywy innych osób poprzez użyte przez nie symbole.

Dowody drugiego typu mają naturę poznawczą. Zgodnie z nimi, zanim dzieci opanują mowę, myślą obrazami i wrażeniami z ciała i w ten sposób kodują emocje (Riley, 2004). Myślenie obrazami jest więc dla ludzi naturalne i bardziej pierwotne, a zatem pozwala wyrażać, odnoszące się do emocji i przeżyć, treści trudne do zwerbalizowania. Praktyka w dziedzinie arteterapii pokazuje ponadto, że zastosowanie rysunku jest pomocne dla zakreślenia wspólnego obszaru znaczeniowego używanych przez pacjenta i terapeutę pojęć (np. pomaga pacjentowi wyobrazić sobie zaburzenia w działaniu jego “głowy” – uzgodnić z terapeutą nieprawidłowości i opracować “plan naprawczy”; (Riley, 2004)).

Jednak istotą psychoterapii przez sztukę nie jest całkowite ograniczenie słów. Przeciwnie, w każdym jej rodzaju ważna i konieczna jest rozmowa o odkrytych w tym nowym doświadczeniu treściach. Zatem język werbalny nie traci tu funkcji porządkowania przeżyć, poszukiwania ich znaczeń, a wprowadzenie drugiego kodu potencjalnie poszerza płaszczyznę terapeutycznego spotkania. Może więc przyczynić się do zrozumienia pacjenta przez terapeutę – o ile to zrozumienie w ogóle jest możliwe.

Romantyczne dążenie do osiągnięcia zrozumienia drugiego człowieka podważył w swojej koncepcji hermeneutyki Ricoeur (1992). Jego zdaniem rozumienie takie nie jest osiągalne, jak również nie ma racji bytu kartezjańskie założenie o poznaniu samego siebie. Jedyną możliwą formą poznania prawdy o bycie, a w tym o sobie, jest odkrycie sensu tekstu lub kontakt z drugą osobą i jej interpretacją.

Psychoterapia widziana z tej perspektywy nabiera kształtu spotkania, które służy poznaniu siebie zarówno przez pacjenta, jak i terapeutę. Rozumienie polega tu na odkrywaniu w wypowiedzi każdej z osób sensu, wykraczającego poza ramy znaczenia zamierzonego przez jej autora. W świetle tego sensu osoby dostrzegają nowe aspekty siebie, swojego człowieczeństwa (zdaniem Gadamera (za: Opoczyńska, 1997) w każdej relacji ujawnia się inny aspekt człowieka jako osoby). Chociaż ujęcie to wydaje mi się dalekie od potocznego rozumienia psychoterapii, uwydatnia ono jej istotę: że rolą terapeuty niekoniecznie jest zrozumienie pacjenta, lecz udzielenie mu pomocy w zrozumieniu samego siebie, swojego życia.

Jakie miejsce zajmowałby w tak rozumianej terapii kontakt ze sztuką? Otóż, tak jak tekst zbudowany z słów może otwierać człowieka na nowy sens jego istnienia, tak też stworzone przez kogoś dzieło sztuki może stać się inspiracją do odkrycia innego aspektu siebie. Myślę, że na uwagę zasługują tu trzy formy arteterapii: muzykoterapia, estetoterapia i biblioterapia. Pierwsza z nich wykorzystuje kontakt z utworami muzycznymi, druga – ze sztuką plastyczną np. w muzeum lub galerii, trzecia – z pięknem narracji, w postaci opowiadań lub powieści. W terapii dzieci stosuje się szczególną odmianę biblioterapii – bajkoterapię, w której nasycona symboliką baśń otwiera dziecko na świat uniwersalnych wartości (Molicka, 2002).

Do biblioterapii koncepcja Ricoeura odnosi się w sposób czysty, ponieważ pacjent ma tu do czynienia z werbalnie wyrażonym tekstem. Zadanie, przed jakim staje, polega na docieraniu do rozumienia “świata przedstawionego” w dziele literackim jako nośnika uniwersalnych prawd o człowieku i jego psychologicznych prawidłowościach. Jednak także w pozostałych spośród wymienionych form arteterapii, ważne jest przyjęcie założenia, że sens ‚tekstu’ odkrywa się w swoistej grze: nie jest on równoznaczny ani ze znaczeniem zamierzonym przez autora, ani z projektowanymi przez czytelnika treściami jego własnej świadomości, rozumienie dokonuje się natomiast dzięki przyjęciu reguł proponowanych przez ‚tekst’ (Ricoeur, 1989).

W tym miejscu zwrócę uwagę na jeszcze jeden, wiążący się z hermeneutyką Ricoeura, aspekt rozumienia w psychoterapii przez sztukę. Sądzę bowiem, że każdy ‚tekst’, bez względu na to, w jakim kodzie został wyrażony, może stać się dla terapeuty i pacjenta ich wspólną płaszczyzną rozumienia. Może służyć po-rozumieniu, ponieważ stanowi część wspólną ich światów. Jest pierwszym krokiem ku przekroczeniu bariery, wyrastającej z różnych doświadczeń obu tych osób, z ich odmiennych sposobów patrzenia na życie. Wspólne omówienie takiego ‚tekstu’ może zaowocować odkryciem nowej drogi rozwoju.

Zastosowanie arteterapii okazuje się być cenne w terapii osób cierpiących na schizofrenię (Bielańska, 2002; Madejska, 1975). Pomaga im odbudować granice “ja”, oddzielić wewnętrzny świat, w którym pojawiają się urojenia, od otaczającej rzeczywistości. Umożliwia ekspresję przeżyć niewyrażalnych za pomocą słów, które są wytworem ludzi zdrowych, lub przekroczenie towarzyszących chorobie barier poznawczo – językowych, a następnie poszukiwanie zrozumienia swoich doznań w rozmowie z terapeutą.

W terapii sztuką użyteczna wydaje się także możliwość odnalezienia dróg rozwiązania konkretnych problemów, z jakimi borykają się pacjenci, poprzez dobór odpowiednich ‚tekstów’, traktujących właśnie o tych problemach (Trzópek, 1997). Prawidłowość ta szczególnie odnosi się to do biblioterapii, choć w sposób pośredni może dotyczyć również innych form arteterapii.

Ponadto, dla ludzi zdrowych rozumienie (bez względu na to czy jest rozpatrywane w kategoriach romantycznych, czy ricoeurowskich), które urzeczywistnia się poprzez spotkanie ze sztuką i drugą osobą w terapii, oznacza potencjalne zwiększenie samoświadomości. Świadomość siebie zaś jest podstawowym warunkiem pracy nad własnym rozwojem. Bowiem poznanie własnych pragnień i dążeń oraz integracja pozornych sprzeczności w sobie otwiera człowieka na odkrycie prawdy egzystencjalnej, o tym jak żyć, której, zdaniem Kierkegaarda (za: Trzópek, 1997), nikt nie może przejąć bezpośrednio od drugiego, każdy natomiast musi odkryć ją sam dla siebie.

Powyższe refleksje skłaniają mnie do stwierdzenia, że zastosowanie sztuki w terapii wprowadza możliwość wielopłaszczyznowej komunikacji pomiędzy terapeutą a pacjentem, pacjentem a dziełem i wreszcie – pacjenta z jego wewnętrznym światem. Każdy z poziomów tej interakcji może być miejscem odkrycia nowego, wyższego sensu życia i początkiem nowej drogi rozwoju. Myślę, że podobne znaczenie może mieć także każdy poza terapeutyczny kontakt ze sztuką w codziennym życiu. Warto zatem, abyśmy uwrażliwili się na twórczą ekspresję oraz obcowanie ze sztuką i tą drogą budowali wspólne światy z ważnymi dla nas ludźmi.

Źródło: Ziarkowska, K. (2006). Na granicy słów. O rozumieniu w terapii przez sztukę. /niepublikowana praca/

Literatura cytowana

Bielańska, A. (2002). Teatr, który leczy. Kraków: Wyd. UJ.

Madejska, N. (1975). Malarstwo i schizofrenia. Kraków: Wyd. Literackie.

Molicka, M. (2002). Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii. Poznań: Media Rodzina.

Opoczyńska, M. (1997). O sztuce rozumienia drugiego człowieka – refleksje hermeneutyczne. [W:] Gałdowa, A. (red.). Hermeneutyka a psychologia. Kraków: Wyd. UJ.

Ricoeur, P. (1989). Tekst, język, interpretacja. Warszawa: PIW.

Ricoeur, P. (1992). Filozofia osoby. Kraków: PAT.

Riley, S. (2004). The Creative Mind. Art Therapy: Journal of the American Art Therapy Association, 21(4), pp. 184 – 190.

Rosińska, Z. (1985). Psychoanalityczne myślenie o sztuce. Warszawa: PWN.

Trzebińska, E. (1994). Ogólna charakterystyka przygotowania i przebiegu procesu psychoterapii. [W:] Grzesiuk, L. (red.). Psychoterapia. Szkoły, zjawiska, techniki i specyficzne problemy. Warszawa: PWN.

Trzópek, J. (1997). Wychowawczo – terapeutyczna funkcja psychologicznej hermeneutyki tekstów literackich. [W:] Gałdowa, A. (red.). Hermeneutyka a psychologia. Kraków: Wyd. UJ.

WordPress Themes


Blogi. Darmowe Blogi.