Posts tagged: psychosomatyka

Psychospołeczne aspekty choroby Leśniowskiego-Crohna

Choroba Leśniowskiego-Crohna (ileitis terminalis, enteritis regionalis, colitis granulomatosa) jest przewlekłą nieswoistą zapalną chorobą jelit, najczęściej umiejscowioną w okolicy krętniczo-kątniczej jelita cienkiego, mogącą jednak obejmować wszystkie odcinki ściany przewodu pokarmowego (Häuser, Hoffman, Kühbacher, Raible, Reinshagen, Rogler, Schreiber, Steder – Neukamm i Eceterski, 2007). Charakterystyczną jej cechą, odróżniającą ją od wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (WZJG), jest jej ogniskowy lub odcinkowy charakter (odcinki zmienione chorobowo zwykle oddzielone zdrowymi). W 60% przypadków w ścianie jelita występują ziarniniaki, zbudowane z komórek nabłonkowych, komórek olbrzymich wielojądrzastych i limfocytów, w pozostałych przypadkach rozpoznanie choroby umożliwiają szczelinowate owrzodzenia. Proces zapalny zajmuje całą grubość ściany jelita.

Zmiany zapalne ściany jelita przyczyniają się do nieprawidłowego wchłaniania kwasów żółciowych, co z kolei powoduje upośledzenie wchłaniania tłuszczów i związków w nich rozpuszczalnych (m.in. witaminy, wapń) (Häuser i in., 2007).

Choroba Leśniowskiego–Crohna jest nieuleczalna. Zazwyczaj przebiega z okresami zaostrzeń i remisji (trwających u połowy chorych 5 lat – Travis, Taylor i Misiewicz, 2001), podczas gdy u 5% pacjentów występuje tylko jeden rzut choroby z długotrwałą remisją (Mossakowska, 2007).

Większość chorych uskarża się na biegunkę, bóle brzucha i utratę masy ciała. W czasie rzutów często występuje gorączka, osłabienie, brak apetytu i uczucie znużenia. W zależności od lokalizacji choroby mogą dodatkowo wystąpić: zapalenie jelita cienkiego, zapalenie jelita grubego, zmiany okołoodbytnicze lub zapalenie żołądka i błony śluzowej jamy ustnej (Travis i in., 2001).

Wyróżnia się trzy typy przebiegu choroby. Przebieg włókniejąco–zwężający, w toku którego powstają miejscowe zwężenia i niedrożności, towarzyszy zazwyczaj zmianom zlokalizowanym w okolicy krętniczo–okrężniczej lub w jelicie cienkim. Przebieg zapalny, częstszy dla lokalizacji okrężniczej, charakteryzuje się nasiloną biegunką oraz znacznym spadkiem masy ciała i korzystnie reaguje na leczenie farmakologiczne. Natomiast tworzenie przetok (jelitowo – skórnych) jest specyficzne dla lokalizacji okołoodbytniczej, a ropnie wewnątrzbrzuszne występują przy zajęciu jelita cienkiego lub grubego (Travis i in., 2001). Przetoki, które mogą prowadzić do ropienia i zakażenia krwi, występują u ok. 1/3 chorych (Häuser i in., 2007).

Objawy niedotyczące jelit występują u ok. 15% chorych. Są to: zapalenie stawów krzyżowo – biodrowych, stłuszczenie wątroby, kamica nerkowa i pęcherzyka żółciowego, osłabienie, znużenie, wysypki (Travis i in., 2001), osteoporoza, niedokrwistość, zapalenie tęczówki lub błony naczyniowej oka (Häuser i in., 2007).

Częstość zachorowań sięga 70-100 osób na 100 000, przy czym jest większa w populacjach zachodnich i krajach o wysokim poziomie cywilizacyjnym – w Europie Północnej, USA i Australii, a w pozostałych regionach świata choroba ta występuje rzadziej. Dotyka zazwyczaj osoby pomiędzy 15 a 40 r.ż., może jednak wystąpić w każdym wieku. Całkowita umieralność nie różni się od stwierdzanej w populacji ogólnej, jest natomiast większa (3 – 6-krotnie) u chorych z rozległym zajęciem jelita cienkiego (>100 cm), gdy choroba zlokalizowana jest w żołądku, dwunastnicy lub jelicie czczym oraz przy rozpoznaniu pomiędzy 20 a 29 r.ż. (Travis i in., 2001).

Pierwszego opisu przypadku w Polsce dokonał w 1904 roku profesor chirurgii Uniwersytetu Warszawskiego, Antoni Leśniowski, a opis nowej jednostki klinicznej sporządził w 1932 roku amerykański gastroenterolog, Burril B. Crohn, wraz z Leonem Ginzburgiem i Gordonem D. Oppenheimerem (Häuser i in., 2007).

Przyczyny choroby nie są znane, zazwyczaj przyjmuje sie ujęcie polietiologiczne, zgodnie z którym odcinkowe zapalenie jelita może być spowodowane licznymi czynnikami, uruchamiającymi mechanizmy immunologiczne. Dotychczas nie wiadomo, które z czynników są pierwotne, a które występują wtórnie, w rozwoju schorzenia (Stasiewicz, 1999). Wśród czynników patogenetycznych autorzy (Stasiewicz, 1999; Mossakowska, 2007; Häuser i in., 2007) wskazują na możliwą rolę czynników genetycznych, wirusowych, immunologicznych, dietetycznych i psychosomatycznych.

Za genetycznym podłożem choroby przemawiają m.in. następujące fakty. Po pierwsze, choroba Leśniowskiego–Crohna często występuje u obojga z pary bliźniąt homozygotycznych (8 z 18 par). Ponadto w rodzinach 15% chorych odnotowano osoby z CD lub wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, a u prawie 80% członków rodzin z chorobą Crohna występuje zbieżność lokalizacji zmian chorobowych. Z drugiej strony – szansa na posiadanie przez chorych zdrowego potomstwa wynosi 80-90% (Travis i in., 2001). W 2001 roku zidentyfikowano gen podwyższonego ryzyka – CARD15/NOD2, którego mutacje prowadzą do 2 – 4-krotnego zwiększenia podatności na rozwój tej choroby, choć mutacje owe pojawiają się również u ok. 10% osób zdrowych. Skądinąd w Niemczech mutacje genu występują u więcej niż 20% osób zapadających na ileitis terminalis, podczas gdy w Japonii nie zostały one w ogóle wykryte (Häuser i in., 2007).

Choroba Crohna czterokrotnie częściej dotyka palaczy, niż osób niepalących, a zaprzestanie palenia zmniejsza ryzyko jej nawrotu (Travis i in., 2001).

Nie dowiedziono dotychczas roli żadnego gatunku bakterii w etiologii choroby Crohna. W surowicy chorych stwierdzono natomiast obecność przeciwciał przeciwko niektórym antygenom wirusowym, choć badania nie wykazały cech przetrwałego zakażenia wirusowego w hodowli komórek pochodzących ze zmienionej chorobowo tkanki jelita (Stasiewicz, 1999).

Skłonność do rozwoju choroby mogą zwiększać wysokie standardy higieniczne utrzymywane w dzieciństwie (Häuser i in., 2007).

Wśród czynników dietetycznych wymienia się spożywanie dużej ilości rafinowanego cukru, choć nie ma dowodów na to, że zmniejszenie jego spożycia wpływa na przebieg choroby (Travis i in., 2001).

Stasiewicz (1999, s.223) stwierdza: “osoby z chorobą Crohna stanowią najczęściej określony typ psychosomatyczny, o niezrównoważonym usposobieniu i ze zwiększoną reaktywnością na bodźce zewnętrzne; niekiedy są to osoby skryte, z kompleksami”. Ponadto, powołując się na Crohna, wzmiankuje, iż początek choroby może być związany z sytuacją nadmiernego stresu. Autorzy niemieccy (Häuser i in., 2007) wskazują, że stres nie jest przyczyną choroby, natomiast niekorzystne dla chorego może być poczucie niemożności sprostania wymogom sytuacji. Zaprzeczają również przekonaniu, jakoby osoby z chorobą Crohna miały być typowymi pacjentami psychosomatycznymi, u których problemy somatyczne wywołuje konflikt psychiczny (Häuser i in., 2007). Mossakowska (2007), wspominając o obserwowaniu przez chorych współwystępowania okresów zaostrzeń z sytuacjami stresowymi, przytacza określenie “choroby egzaminacyjnej”.

Sytuacja diagnozy i leczenia pacjentów z chorobą Crohna wiąże się z przeprowadzeniem wieloetapowych, często bolesnych badań (m.in. kolonoskopia, badanie radiologiczne poprzez wlew doodbytniczy, gastroskopia, endosonografia, tomografia komputerowa), dlatego ważna jest aktywna współpraca chorego z lekarzem, oparta na zaufaniu (Häuser i in., 2007). Istotne ze strony lekarza jest odpowiednie udzielenie pacjentowi informacji o chorobie, z zachowaniem ostrożnego optymizmu, oraz rezygnacja z niepotrzebnych badań (Travis i in., 2001).

Chorobę Leśniowskiego–Crohna leczy się wyłącznie w razie pojawienia się dolegliwości (Travis i in., 2001). W leczeniu istotne są rygory dietetyczne, zależne od fazy choroby. Polegają one głównie na uzupełnianiu niedoborów białek, elektrolitów, witamin i pierwiastków śladowych (Stasiewicz, 1999). Należy również wyeliminować pokarmy nasilające dolegliwości. W aktywnej fazie choroby korzystna jest płynna dieta elementarna lub odżywki polimeryczne (Travis i in., 2001). Niekiedy stosuje się również żywienie dojelitowe (Häuser i in., 2007).

W leczeniu farmakologicznym stosuje się leki o działaniu przeciwzapalnym: pochodne kwasu aminosalicylowego (sulfasalazyna, mesalazyna), w okresie zaostrzenia choroby – glikokortykosteroidy (prednizon, budezonid), a w przypadku oporności na leczenie powyższymi – leki immunosupresyjne (azatiopryna, 6-merkaptopuryna), metotreksat – antagonistę kwasu foliowego, leki biologiczne i przeciwciała – np. przeciwciała monoklonalne przeciw TNFalfa (czynnikowi martwicy nowotworu, uważanemu za jeden z podstawowych czynników prozapalnych w chorobie Crohna), a wśród nich infliksimab. Wykorzystywane są również antybiotyki i metronidazol. Najważniejszym lekiem podczas zaostrzeń choroby jest kortyzon (prednizon), który jednak w leczeniu przewlekłym wykazuje silne działania niepożądane (w skrajnych przypadkach może przyczyniać się do pojawienia się cukrzycy, osteoporozy, nadciśnienia tętniczego i zaćmy), dlatego też dawkowanie leku powinno zmierzać do odstawienia go w przeciągu kilku tygodni lub miesięcy. Prednizon może prowadzić do pogorszenia przebiegu innych chorób (np. cukrzycy, nadciśnienia tętniczego), gdy ileitis terminalis dotyka osoby w wieku starszym (Häuser i in., 2007).

Konieczne ze strony pacjenta jest regularne przyjmowanie leków, we wskazanych dawkach, co przy długotrwałej farmakoterapii może rodzić u chorych negatywne odczucia. Rozwija się u nich wrażenie “bomby chemicznej” – złego samopoczucia, wskutek zażywania dużej ilości preparatów chemicznych, które niekoniecznie ma podłoże w objawach niepożądanych leków (Häuser i in., 2007).

Kontrowersje wzbudza leczenie operacyjne, ze względu na możliwość nawrotów (20-50%) (Stasiewicz, 1999). Zaleca się jego stosowanie głównie w przypadku niedrożności jelit wskutek zwężeń, przy powikłaniach miejscowych, takich jak: przetoki, ropnie i perforacje, lub gdy objawy choroby utrzymują się mimo leczenia zachowawczego (Travis i in., 2001). W przypadku, gdy zmiany chorobowe obejmują odbytnicę, konieczne jest wykonanie proktokolektomii z ileostomią (usunięcie jelita grubego z odbytnicą i wytworzenie sztucznego odbytu poprzez połączenie jelita cienkiego z powierzchnią brzucha) (Stasiewicz, 1999). Po 10 latach choroby ok. 10% chorych ze zmianami w jelicie grubym ma stałą ileostomię (Travis i in., 2001).

Celem psychoterapii u pacjentów z chorobą przewlekłą jest aktywowanie zasobów wsparcia społecznego. Psychoterapia w chorobie Crohna jest zbliżona do stosowanej we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, a duże znaczenie ma w niej przeciwdziałanie karcinofobii oraz stworzenie właściwego klimatu, bez nadmiernych sytuacji stresowych (Stasiewicz, 1999). Pomoc psychoterapeuty okazuje się szczególnie potrzebna w przypadku nadmiernej wrażliwości chorych na stres codziennego życia albo negatywnej postawy wobec choroby (rezygnacja, rozpamiętywanie, bierność), które mogą prowadzić do zaostrzenia objawów, ponieważ jelito grube jest narządem, na który silnie wpływają stany emocjonalne; podobnie, gdy z powodu choroby dochodzi do pogorszenia relacji pacjenta z innymi ludźmi (np. problemy w związku lub zawodowe) lub gdy przebiegowi choroby towarzyszy depresja i lęk. W każdym z tych przypadków psychoterapia stanowi jedynie leczenie uzupełniające (Häuser i in., 2007).

U chorych na przewlekłe nieswoiste choroby zapalne jelit stosowana jest niekiedy psychoterapia psychodynamiczna, która ma na celu wyjaśnienie wewnętrznych konfliktów chorego (Stasiewicz, 1999). Stosuje się także techniki relaksacyjne, takie jak trening autogenny, progresywna relaksacja mięśni metodą Jacobsona, relaksacja oddechowa, hipnoza, joga, medytacja. Służą one wyciszeniu i rozluźnieniu, są pomocne w radzeniu sobie ze stresem (Häuser i in., 2007). Z kolei celem terapii behawioralnej jest zmiana negatywnego nastawienia do choroby i wyuczenie właściwych nawyków, zwłaszcza osoby, u których choroba przyczyniła się do zakłócenia życia zawodowego, np. z powodu obaw, że nie zdążą one dotrzeć do toalety. Ten rodzaj terapii służy również pracy nad zwiększeniem zakresu kompetencji społecznych. Poza tym w leczeniu osób z chorobą Crohna stosuje się terapię par lub rodzinną, skierowaną na osoby bliskie choremu. Wreszcie, w psychoterapii opartej na pracy z ciałem, takiej jak odpoczynek na łonie natury lub funkcjonalne odprężenie, dąży się do uwrażliwienia na wrażenia odbierane za pośrednictwem ciała oraz wpływa się na procesy psychiczne poprzez odczucia somatyczne, jak dotyk oraz bierny i aktywny ruch – w celu wydobycia pozytywnej energii i nowego spojrzenia na chorobę. Warto wspomnieć także o terapeutycznym wpływie grup samopomocy (Häuser i in., 2007). Mogą one, na przykład, służyć zmianom społecznej reprezentacji choroby, w kierunku większej tolerancji wobec choroby – akceptacji jej przewlekłej natury, jak również ograniczeń, jakie nakłada ona na codzienne życie, a także – ku zaakceptowaniu możliwości bycia wspieranym przez innych w walce z chorobą (Krause, 2003).

Ze względu na przekonanie o wyraźnym wpływie stresujących zdarzeń na jakość życia, w terapii osób z chorobą Crohna stosowane bywają programy radzenia sobie ze stresem, których celem, oprócz kontroli stresu, jest rozwój osobistych i społecznych kompetencji (García-Vega i Fernandez-Rodriguez, 2004). Pacjenci uczestniczący w takim programie deklarowali po jego zakończeniu spadek męczliwości, obstrukcji, nasilenia bólu brzucha oraz wzdęć (García-Vega i Fernandez-Rodriguez, 2004).

75% chorych jest zdolnych do pracy zawodowej, a po 5 – 10 latach 15% nie pracuje z powodu choroby (Travis i in., 2001). Inne badania donoszą, że w okresie 6 lat 59% pacjentów musiało z powodu choroby zmienić pracę lub godziny odbywania etatu. Co więcej, osoby z chorobą Crohna biorą zwolnienia częściej niż inni pracownicy (Wyke, Edwards, Allen, 1988; za: Canavan, Abrams, Hawthorne, Drossman i Mayberry, 2006).

Upośledzenie funkcji seksualnych u mężczyzn z chorobą Leśniowskiego – Crohna nie występuje. U kobiet natomiast mogą pojawić się dolegliwości bólowe podczas stosunków płciowych, a w czasie uporczywych biegunek tabletki antykoncepcyjne nie dają odpowiedniego zabezpieczenia, podczas gdy środki antykoncepcyjne takie jak spirale pociągają za sobą ryzyko powikłań. Ponadto, na problemy w związku może wpływać spadek libido w okresach zaostrzeń choroby oraz zmiany w spostrzeganiu cielesnym partnera, wskutek występowania przetok lub po zabiegu z wytworzeniem sztucznego odbytu (Häuser i in., 2007).

Pacjentkom radzi się, aby zachodziły w ciążę w okresie remisji choroby. W przypadku rozwiązania w okresie aktywności choroby i zmian zlokalizowanych okołoodbytniczo lub przebytych zabiegów operacyjnych na tej okolicy stosuje się cesarskie ciecie (Travis i in., 2001).

Poszukiwanie psychosomatycznych korzeni choroby Crohna zaowocowało licznymi badaniami nad profilem osobowości i historią życia pacjentów cierpiących na ileitis terminalis. Stwierdzono u nich, na przykład, podobnie wysoką jak u osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, częstość występowania zaburzeń emocjonalnych i kryzysów życiowych w okresie poprzedzającym początek choroby (McKegney, Gordon i Levine, 1970). Inne badanie (Sheffield i Carney, 1976) wykazało u pacjentów z chorobą Crohna wyższy poziom lęku, neurotyzmu oraz introwersji – w porównaniu z normami Kwestionariusza Osobowości Eysencka i wynikami na tych skalach u osób cierpiących na przewlekłe choroby niepsychosomatyczne. Badanie nie ujawniło natomiast różnic w zakresie tych zmiennych pomiędzy chorymi na ileitis terminalis a pacjentami psychosomatycznymi (Sheffield i Carney, 1976). Z kolei Leibig i współpracownicy (Leibig, Wilke i Feiereis, 1985) stwierdzili u pacjentów z chorobą Crohna oraz u osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego niższy poziom agresji niż u osób zdrowych. Pacjenci cierpiący na ileitis terminalis okazali się ponadto bardziej pewni siebie, uprzejmi i stabilni emocjonalnie, w porównaniu z grupą z WZJG. Często określali oni siebie mianem “rozjemców” (Leibig i in., 1985). W badaniu von Wietersheima (1994) natomiast hipoteza o szczególnych cechach osobowości lub typowej strukturze rodziny u osób z chorobą Crohna nie potwierdziła się. Analiza pozwoliła jednak wyróżnić 7 podgrup pacjentów, spośród których w dwóch największych udało się zaobserwować następujące trendy: jedną grupę stanowili pacjenci o zahamowanej agresywności i bliskich więziach rodzinnych, których życie obfitowało w zdarzenia mogące wywołać chorobę; drugą – osoby niezależne, agresywne, ukrywające chorobę (von Wietersheim, 1994).

Schafer (1997) postuluje, aby chorobę Leśniowskiego – Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego traktować jako choroby autoimmunizacyjne. Choroby należące do tej kategorii charakteryzują się, zdaniem autora, nasiloną obecnością agresywnych popędów i ambiwalencją w ich realizacji, która to jest somatyzowana poprzez nadprodukcję przeciwciał, atakujących określone tkanki. Dlatego też pacjentom z chorobą Crohna pomaga hipnoza, umożliwiając im uzyskanie wglądu, radzenie sobie ze stresem, wizualizację zdrowych okolic jelit i kontrolowanie poziomu przeciwciał (Schafer, 1997).

Zdaniem Wright (1999) utrwalanie etykiety choroby psychosomatycznej w odniesieniu do ileitis terminalis jest bezpodstawne wobec dowodów świadczących o organicznym podłożu tej choroby. Stosowanie tej jatrogennej etykiety krzywdzi pacjentów oraz ich rodziny, obarcza ich winą i poczuciem wstydu, czyniąc ich odpowiedzialnymi za przebieg nieprzewidywalnej przecież choroby (Wright, 1999).

Zasoby radzenia sobie okazały się dobrym predyktorem dalszego przebiegu choroby – zebrane od pacjentów dane samoopisowe pozwalały na przewidywanie ich stanu somatycznego w okresie remisji choroby (Küchenhoff, Manz i Mathes, 1995).

Vallis i Leddin (2004) stwierdzili występowanie dwóch grup pacjentów z chorobą Leśniowskiego–Crohna: typowych pacjentów, nieprzejawiających problemów w funkcjonowaniu, oraz pacjentów z problemami w funkcjonowaniu. Druga grupa zgłaszała większą liczbę symptomów choroby, doświadczała niższej jakości życia, a także cechowała się skłonnością do stosowania emocjonalnych strategii radzenia sobie (rozładowanie emocji) i poszukiwaniem wsparcia. Doświadczała również więcej stresu i deklarowała bardziej chaotyczną historię rodzinną. Zdaniem autorów (Vallis i Leddin, 2004), ten typ pacjentów wymaga zarówno interwencji medycznej, jak i psychologicznej.

Zapewnienie możliwości normalnego życia jest nadrzędnym celem leczenia osób cierpiących na chorobę Leśniowskiego–Crohna. Jedną z miar realizacji tego celu jest ocena jakości życia pacjentów. Większość badań podejmujących to zagadnienie przeprowadzono u osób będących 5 – 10 lat po diagnozie choroby (Canavan i in., 2006). Jakość życia u tych pacjentów jest na ogół niższa niż u osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego. Jak można przypuszczać, jest ona niższa podczas rzutu choroby niż w okresie jej remisji, choć nawet w czasie remisji jest niższa niż u osób zdrowych (Casellas, Lopez – Vivancos, Vilaseeca i Malagelada, 2001; za: Canavan, Abrams, Hawthorne, Drossman i Mayberry, 2006). Na jakość życia chorych niesprzyjająco wpływa palenie tytoniu i zażywanie leków steroidowych, jest ona ponadto niższa u kobiet niż u mężczyzn (Blonden – Kucharski, Chircop i Marquis, 2001; za: Canavan i in., 2006). Największe obawy wywołują u pacjentów, ze wszystkich kręgów kulturowych: nieprzewidywalność choroby, uboczne efekty leczenia, konieczność używania sztucznego odbytu, niski poziom energii oraz konieczność przeprowadzenia zabiegu chirurgicznego. Osoby z chorobą Crohna częściej niż inne cierpią z powodu depresji.

W wyniku badania porównawczego, przeprowadzonego przez Canavana i współpracowników (Canavan i in., 2006) wśród osób zdiagnozowanych mniej niż 10 lub więcej niż 20 lat wcześniej, nie stwierdzono różnic w doświadczanej przez te dwie grupy jakości życia (Canavan i in., 2006). Obie te grupy jako źródła największych obaw deklarowały: zagrożenie koniecznością posiadania sztucznego odbytu, wytwarzanie nieprzyjemnej woni, nieprzewidywalny przebieg choroby, efekty uboczne leczenia oraz spadki energii. Okazało się ponadto, że postrzeganej jakości życia nie sprzyjają głównie: ciężki przebieg choroby, starszy wiek oraz palenie tytoniu. Dodatkowo niższej jakości życia doświadczali pacjenci, którzy przebyli operację chirurgiczną. Wyniki badania wskazują, że konieczność przeprowadzenia zabiegu wzrasta wraz z czasem trwania choroby, a także u pacjentów, u których choroba Crohna ujawniła się w młodszym wieku.

Pacjenci w większości obawiali się widocznych znamion choroby, w mniejszym stopniu natomiast deklarowali obawy o zagrożenie intymności w związku seksualnym, o wpływ choroby na codzienne życie i relacje z innymi, o odmienne traktowanie ze strony innych oraz o możliwe trudności finansowe, spowodowane chorobą. Różnice pomiędzy pacjentami dotyczyły obaw odnośnie posiadania dzieci (wyższe obawy deklarowali niedawno zdiagnozowani pacjenci, co prawdopodobnie związane jest z niższym wiekiem tej grupy badanych).

Wyniki Canavana i współpracowników (Canavan i in., 2006) nie są zgodne z modelem zmiany kierunku odpowiedzi, podług którego jakość życia doświadczana przez pacjentów z chorobą przewlekłą powinna wzrastać wraz z upływem czasu od postawienia diagnozy, ponieważ ich oczekiwania dotyczące zdrowia powinny z biegiem czasu spadać. Być może model ten jest bardziej odpowiedni dla prognoz odnośnie chorób o bardziej zrównoważonym przebiegu, bez rzutów i remisji (Canavan i in., 2006).

Źródło: Ziarkowska, K. (2007). Psychospołeczne aspekty choroby Leśniowskiego-Crohna u człowieka dorosłego. /niepublikowana praca/


Literatura cytowana:

Canavan, C., Abrams, K. R., Hawthorne, B., Drossman, D. i Mayberry, J. F. (2006). Long – term prognosis in Crohn’s disease: factors that affect quality of life. Aliment Pharmacol Ther, 23, 377 – 385.

García-Vega, E. i Fernandez-Rodriguez, C. (2004). A stress management programme for Crohn’s disease. Behaviour Research and Therapy, 42(4), 367 – 383.

Krause, M. (2003). The transformation of social representations of chronic disease in self-help group. Journal of Health Psychology, 8(5), 599 – 615.

Küchenhoff, J., Manz, R. i Mathes, L. (1995). Was beeinflusst den Krankheitsverlauf des Morbus Crohn? Nervenarzt, 66(1), 41 – 48.

Leibig, T., Wilke, E. i Feiereis, H. (1985). Zur Persönlichkeitsstruktur von Patienten mit Colitis ulcerosa und Morbus Crohn, eine testpsychologische Untersuchung während der Krankheitsremission. Zeitschrift für Psychosomatische Medizin und Psychoanalyse, 31(4), 380 – 392.

McKegney, F.P., Gordon, R.O. i Levine, S.M. (1970). A psychosomatic comparison of patients with ulcerative colitis and Crohn’s disease. Psychosomatic Medicine, 32(2), 153 – 166.

Schafer, D.W. (1997). Hypnosis and the treatment of ulcerative colitis and Crohn’s disease. American Journal of Clinical Hypnosis, 40(2), 111 – 117.

Sheffield, B.F. i Carney, M.W. (1976). Crohn’s disease: A psychosomatic illness? British Journal of Psychiatry, 128, 446 – 450.

Vallis, T.M. i Leddin, D. (2004). What makes Crohn’s disease patients difficult to manage? The role of psychosocial factors. Journal of Clinical Psychology in Medical Settings, 11(4), 325 – 332.

von Wietersheim, J. (1994). Zur Frage der Spezifität bei Morbus-Crohn-Patienten: Ergebnisse einer Clesteranalyse über Persönlichkeitsmerkmale. Zeitschrift für Psychosomatische Medizin und Psychoanalyse, 40(1), 68 – 76.

Wright, A.M. (1999). The impact of psychosomatic mislabeling of Crohn’s disease on the individual patient and the family system. Dissertation Abstracts International: Section B: The sciences and Engineering, 59(7-B), 3720.

WordPress Themes


Blogi. Darmowe Blogi.