Posts tagged: myślenie potoczne

Jesteś „stałościowcem” czy „zmiennościowcem”?

Prywatne koncepcje świata i ludzkiej natury

Niektórzy ludzie żywią przekonanie, że ludzkie atrybuty, takie jak inteligencja czy charakter, są stabilnymi, przypominającymi cechy, bytami, a zatem nie zmieniają się w ciągu życia. Inni, przeciwnie, wierzą w zmienność, dynamikę i możliwość rozwoju w zakresie tych atrybutów. Z badań i analiz przeprowadzonych przez Dweck i współpracowników (Dweck, Chiu, Hong, 1995; Hong, Chiu, Dweck i Sacks, 1997) wynika, iż osoby wyznające teorię stałości (entity theory) różnią się od zwolenników teorii zmienności (incremental theory) w wielu aspektach, związanych m.in. z percepcją i motywacją.

Dweck, Chiu i Hong nazywają przekonania o stałości lub zmienności ludzkich atrybutów rdzennymi założeniami w światopoglądzie człowieka. Przekonania te definiują bowiem rzeczywistość danej osoby i nadają w jej umyśle znaczenie zdarzeniom. Nie wpływają one, co prawda, w sposób sztywny na zachowanie ludzi, ale tworzą ramy dla pewnych sądów i reakcji.

Czym różnią się „stałościowcy” od „zmiennościowców”?

Wyznawcy teorii stałości inteligencji przypisują porażki intelektualne brakowi zdolności, a na własne porażki reagują bezradnością i wycofaniem. Posiadacze przekonań o stałości charakteru wyjaśniają czyjeś niemoralne zachowania negatywnymi cechami charakteru tej osoby. Ludzie ci mają więc skłonność do interpretowania czyichś działań w kategoriach globalnych i stałych cech.

Natomiast osoby przekonane o zmienności atrybutów w wyjaśnianiu zachowań i wyników działań koncentrują się nie na cechach, lecz na bardziej specyficznych czynnikach pośredniczących, związanych także z sytuacją (takich jak: potrzeby, cele, intencje, stany emocjonalne, wcześniejsze zachowania). W realizacji celów intelektualnych są one nastawione na mistrzostwo i rozwój, nie zaś na uzyskanie wysokiej oceny, potwierdzającej ich zdolności. Dlatego też w przypadku porażki zmieniają strategię działania, a nie dyskredytują swoich możliwości.

Zwolennicy teorii stałości charakteru potrzebują niewielkiej próbki zachowań, by ocenić czyjeś cechy. Przetwarzają więc informacje o innych osobach w sposób bardziej oceniający. Ponadto formułują oni sądy na temat innych z dużą pewnością i pomniejszają wpływ sytuacji na zachowanie. Osoby posiadające koncepcję stałości osobowości są również bardziej narażone na błędy atrybucyjne (a zwłaszcza podstawowy błąd atrybucji) niż osoby uznające charakter człowieka za ulegający zmianom. Wykazują one także inne intencje behawioralne, np. są bardziej skłonne do karania sprawców naruszających normy moralne.

W przeciwieństwie do nich, osoby opowiadające się za zmiennością charakteru nie tylko uwzględniają w ocenie czyjegoś zachowania czynniki pośredniczące, lecz także opowiadają się raczej za edukacją i reformowaniem „sprawcy” niż za wymierzeniem kary. Kierują się przy tym wynikami analizy czynników wpływających na jego zachowanie.

Zwolennicy koncepcji stałości osobowości częściej niż osoby wierzące w jej zmienność posługują się stereotypami etnicznymi czy zawodowymi w ocenie innych, uważając ponadto cechy stereotypowe za wrodzone właściwości przedstawicieli danej grupy, nie zaś – wynikające z wpływów środowiska.

Koncepcja zakładająca statyczność dyspozycji człowieka wiąże się także z posiadaniem obniżonej samooceny. Pełni ona funkcję ochrony ego, ponieważ pozwala widzieć źródła własnych niepowodzeń w trwałych, niemodyfikowalnych ułomnościach, za które człowiek nie odpowiada. (Podważa to twierdzenia teorii atrybucji, zgodnie z którymi ulokowanie źródła porażek w samym sobie jest zagrażające dla „ja”.)

Obie opisane koncepcje mają, zdaniem Dweck, Chiu i Hong, swoje mocne i słabe strony, zatem nie sposób je wartościować. Koncepcja stałości pozwala mianowicie na szybkie dokonywanie uogólnionych sądów, dzięki czemu rodzi przekonanie o poznawalności rzeczywistości, jednak może także owocować gwałtownym sformułowaniem poglądu o własnej ograniczoności i bezradnościowym stylem rozwiązywania problemów. Koncepcja zmienności pozwala natomiast budować złożony obraz rzeczywistości, którego pozytywnym skutkiem jest wytrwałe stawianie czoła przeszkodom, negatywnym zaś – przekonanie, że rzeczywistość nigdy nie zostanie poznana do końca.

Rzadko zdarzają się osoby posiadające zgeneralizowaną, obejmującą wszystkie sfery, teorię stałości czy zmienności. Zazwyczaj koncepcje te mają zasięg lokalny, odnoszący się do jednego atrybutu. Można zatem być zwolennikiem poglądu, że inteligencja jest stała, a charakter ulega zmianom, lub odwrotnie.

Levy, Stroessner i Dweck nazywają przekonania o stałości i zmienności „ukrytymi teoriami”, ponieważ uważają je za trudne do wyartykułowania, chociaż sądzą, że ludzie są w stanie stwierdzić, czy zgadzają się ze zdaniami wyrażającymi te przekonania.

 

Myślenie potoczne a wiedza naukowa

Sposób, w jaki człowiek konstruuje swój obraz świata, jest zagadnieniem frapującym przedstawicieli różnych dziedzin nauki. Pytania o percepcję, interpretację i wnioskowanie na podstawie dostarczonych jednostce informacji, o źródła znaczeń nadawanych przez nią obiektom i zjawiskom, o podobieństwo i wzajemne oddziaływanie systemów wiedzy potocznej i wiedzy naukowej znalazły liczne odpowiedzi na gruncie filozofii nauki, socjologii wiedzy i psychologii.

Jedną z kwestii pojawiających się we współczesnych ujęciach myślenia potocznego jest stosunek wiedzy potocznej do wiedzy naukowej. Na tym gruncie poszukuje się podobieństw i różnic pomiędzy oboma systemami, a także ich wzajemnego przenikania się. Zagadnieniami tymi zajmuje się głównie filozofia nauki (Maruszewski, 1989).

W ujęciu Sucha (1986) wiedza potoczna, zwana również zdroworozsądkową, znajduje swoje miejsce pośród pięciu rodzajów wiedzy. Oprócz niej autor wyróżnia także wiedzę: naukową, artystyczno-literacką, spekulatywną (występującą w systemach filozoficznych i religijnych) oraz irracjonalną (związaną z intuicją czy poznaniem mistycznym).

Wiedza naukowa charakteryzuje się, zdaniem Sucha, wysokim stopniem usystematyzowania logicznego, to znaczy: jej twierdzenia, uporządkowane za pomocą relacji wynikania, tworzą systemy dedukcyjne. Posiada ona również wysoki stopień informacyjnej – logicznej i empirycznej – zawartości, dzięki czemu twierdzenia te dostarczają wielu informacji. Wysoki stopień intersubiektywności wiedzy naukowej gwarantuje jej zrozumiałość dla wszystkich osób odpowiednio wykształconych oraz publiczną jej kontrolę, sprawdzalność. Wiedza ta cechuje się także samokrytycznym stosunkiem do swych osiągnięć i samokontrolą. Posiada ona ponadto wysoki stopień uteoretycznienia, nie opiera się zatem jedynie na danych empirycznych, lecz wnika w istotę zjawisk, w wewnętrzne mechanizmy i prawidłowości. Równocześnie wiedza naukowa poszukuje twierdzeń ogólnych, nie poprzestając na formułowaniu twierdzeń jednostkowych. Cechuje ją wysoki poziom ścisłości (dokładności) oraz wysoka moc prognostyczna, eksplanacyjna i heurystyczna. Dzięki możliwościom, jakich dostarcza wiedza naukowa w zakresie przewidywania zjawisk, ma ona istotne znaczenie dla praktyki. Jej moc prognozowania i wyjaśniania, a także usystematyzowanie oraz wysoki stopień ogólności i ścisłości przyczyniają się do odkrywania nowych prawd, a więc do rozrostu wiedzy naukowej.

Wiedza potoczna, opierająca się na zdrowym rozsądku i codziennym doświadczeniu, jest – w przeciwieństwie do poprzedniej – rozległa i niejednorodna. „Zdrowy rozsądek” gromadzi bowiem prawdziwe informacje wespół z przesądami. W porównaniu z wiedzą naukową, wiedzę potoczną charakteryzuje niski stopień uteoretycznienia, ponieważ dotyka ona bezpośrednio samych zjawisk, a nie ich modeli. W niskim stopniu cechuje się również ogólnością, gdyż jej twierdzenia odnoszą się do pojedynczych przedmiotów lub ich niewielkich zbiorów. Niewielka ścisłość tego rodzaju wiedzy polega na niepodawaniu miar liczbowych, a formułowaniu głównie jakościowych twierdzeń. W efekcie wiedza potoczna posiada niski stopień informacyjnej zawartości, zatem niewiele stwierdza o przedmiotach, o których mówi. Z powodu swego powierzchownego charakteru (czyli niewnikania w głębsze poziomy rzeczywistości) ma ona niewielką moc wyjaśniania rozmaitych mechanizmów. Niska precyzja i ogólnikowość obniżają zaś jej moc przewidywania zjawisk (Such, 1986).

Such zaprzecza tezie, jakoby wiedza potoczna miała posiadać niższy stopień prawdziwości, niż wiedza naukowa. Jego zdaniem twierdzenia potoczne, niemal niewykraczające poza dane empiryczne, są niezawodne w działaniu praktycznym i równie prawdziwe, jak twierdzenia naukowe. Ponadto cechuje je podobny do twierdzeń naukowych stopień pewności. Wiedza potoczna jest człowiekowi niezbędna do funkcjonowania. Wkracza ona w te obszary rzeczywistości, do których nie dociera wiedza naukowa, a przy tym jest łatwiejsza do opanowania i stosowania (Such, 1986). Stanowi ona również podstawę zdobywania wiedzy profesjonalnej (Kielar-Turska, 2001).

Źródło: Ziarkowska, K. (2009). Potoczne koncepcje rozwoju człowieka w biegu życia u nauczycieli. /niepublikowana praca magisterska/

WordPress Themes


Blogi. Darmowe Blogi.