Posts tagged: kultury honoru

Emocje w kulturach Północy i Południa

Narody Południa cechują się większą wyrazistością, spontanicznością i gwałtownością zachowania emocjonalnego w porównaniu z ludami Północy. W jakiej mierze jednak różnorodność ta jest faktem, w jakiej zaś sprowadza się do bezpodstawnego stereotypu?

Wskutek poszukiwania kulturowych determinant ludzkiego odczuwania i działania zrodziły się rozmaite teorie. Na przykład, zdaniem Heidera (1991, za: Lazarus, 1991) rola kultury w przebiegu procesu emocjonalnego przejawia się z jednej strony w kształtowaniu sposobów oceny znaczenia sytuacji, warunkujących generowanie emocji, a z drugiej – w społecznej regulacji wyrażania powstałej już, jako wewnętrzny stan, emocji. Levy (1973, za: Lazarus, 1991), wprowadzając podobne rozróżnienie, określa je mianem zasad konstytutywnych i regulacyjnych. Akcentuje on przy tym rolę tych drugich, postulując większy wpływ kultury na sposób radzenia sobie z emocjami, niż na sam kształt emocji (tu sugeruje istnienie biologicznych uniwersaliów). Wśród zasad konstytutywnych odnaleźć można nacisk kładziony przez kulturę na pewne problemy przy ignorowaniu innych oraz definiowanie, co jest niebezpieczne, co warte posiadania, a także czy dane zagrożenie poddaje się kontroli. Na pograniczu zasad konstytutywnych i regulacyjnych znajduje się przypisany danej sytuacji skrypt popieranej lub potępianej społecznie manifestacji emocji i wynikające stąd przewidywanie społecznej odpowiedzi na zachowanie emocjonalne (Lazarus, 1991). Inspirujące wydaje się pytanie, czy i w jaki sposób zróżnicowanie zasad konstytutywnych oraz regulacyjnych objawia się w przebiegu procesów emocjonalnych u ludów Południa i Północy.

Narody południa Europy (zamieszkujące obszar śródziemnomorski) określa się często mianem kultury honoru. Nazwa ta wyraża hierarchię wartości i celów ludzi Południa, na której szczycie znajduje się utrzymanie dobrej opinii w społeczności. Stąd powinna się u nich pojawiać większa wrażliwość na obrazę ich samych i ich rodzin (jako że pozycja rodziny wpływa na zachowanie integralności “ja”) – w porównaniu z członkami bardziej indywidualistycznych, skierowanych w stronę własnej kompetencji i niezależności kultur Północy.

To zróżnicowanie międzykulturowe potwierdziło częściowo badanie Rodriguez Mosquery, Mansteada i Fischer (2002). Pomiarowi poddano w nim poziom reakcji dla emocji szczególnie związanych z utratą honoru: gniewu i wstydu, rodzących się u Hiszpanów i Holendrów w rozmaitych sytuacjach, godzących w ich poczucie własnej wartości. Hiszpanie – jako przedstawiciele kultury honoru – reagowali większym niż Holendrzy wstydem na znieważenie swoich krewnych. Efekt ten wystąpił w sposób silniejszy niż w przypadku zagrożenia honoru męskiego – związanego z utrzymaniem autorytetu w rodzinie oraz z męskością, przejawiającą się w aktywności seksualnej i mnogim ojcostwie. Okazał się on także bardziej istotny niż reakcja emocjonalna w razie utraty honoru kobiecego – związanego ze wstydem w dziedzinie seksualnej, pociągającym za sobą skromność oraz poczucie wstydu w relacjach z mężczyznami i w ubiorze (Mosquera i in., 2002). Holendrzy z kolei ujawnili wyższy poziom gniewu i wstydu w reakcji na podważanie ich kompetencji oraz asertywności w relacjach społecznych. Badanie Mosquery i in. (2002) wykazało więc istnienie uwarunkowanej przez kulturę zależności pomiędzy rodzajem zagrożenia ego a intensywnością reakcji emocjonalnej. Podobne założenie znalazło wyraz w koncepcji Lazarusa (1991), który – traktując zaangażowanie ego jako trzeci składnik oceny sytuacji emocjogennej (pozostałe to: ważność i zgodność celu) – wskazał na wpływ na to zaangażowanie obecnej w danej kulturze hierarchii wartości i celów.

W przytoczonym badaniu (Mosquera i in., 2002) różnice międzykulturowe ujawniły się ponadto w ciekawy sposób w odniesieniu do honoru kobiecego: mianowicie, swoboda obyczajowa kobiet wywoływała reakcję emocjonalną, związaną z zagrożeniem utratą honoru, co oczywiste gwałtowniejszą u Hiszpanów niż u Holendrów, ale także – zaskakująco silniejszą u mężczyzn spokrewnionych z tymi kobietami niż u nich samych.

Opisany materiał empiryczny świadczy o wciąż jeszcze istotnym wpływie kultury na kształtowanie oceny zagrożenia, która warunkuje powstawanie emocji. Jest to zatem przykład zasady konstytutywnej. Inne przykłady ukazuje seria trzech eksperymentów autorstwa Cohena, Nisbetta, Bowdle’a i Schwarza (1996), w której do grona kultur honoru zaliczono południowe stany USA – historia tych terenów bowiem, naznaczona epoką hodowców bydła i niewolnictwa, dotąd uobecnia się w ich kulturze. Południe Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej cechuje się większą tolerancją dla przemocy, widoczną choćby w wyższym niż na północy wskażniku zabójstw (Cohen i in., 1996), czy w powszechnie stosowanych nazwach własnych miejsc i przedsiębiorstw, zawierających wyrazy związane z bronią, walką i morderstwem (Kelly, 1999).

Eksperymenty Cohena i in. (1996) uwidoczniły skłonność “południowców” do reagowania na zniewagę raczej gniewem niż rozbawieniem (w przeciwieństwie do mieszkańców północnych stanów). Wykazały także występowanie u nich (w wyniku obrazy) przygnębienia, które objawiło się podwyższeniem poziomu kortyzolu, jak również obecność przygotowań do reakcji agresywnej, widocznych we wzroście stężenia testosteronu, czego nie spostrzeżono u przedstawicieli z północy. Mieszkańcy południowych stanów przejawiali też skłonność do poprawiania (po zniewadze) swojego męskiego statusu poprzez zachowania aroganckie i agresywne (Cohen i in., 1996). Z badań tych wypływa wniosek o kulturowej zmienności oceny zdarzenia i wynikającej stąd różnorodności reakcji emocjonalnych nawet w obrębie jednego państwa. Te, występujące w amerykańskiej wersji kultury honoru, różnice w działaniach zmierzających do obrony męskiego honoru, mogą być związane z wielonarodowościowym charakterem USA.

Oprócz kształtowania opinii o tym, co w danej sytuacji dobre i warte posiadania, a co zagraża i powinno być unikane, wspomnieć należy o roli kultury w regulacji zachowania emocjonalnego, wyrażającego ocenę tej sytuacji. Międzykulturowe różnice mogą bowiem ujawnić się w rodzaju reakcji, jaka jest społecznie dopuszczalna w odpowiedzi na pojawiający się wewnętrzny stan.

Występowania większej ekspresji emocji wśród ludzi wywodzących się z kultury Południa dowiodło badanie Singera i Oplera (1956, za: Lazarus, 1991), któremu poddano cierpiących na schizofrenię Amerykanów pochodzenia irlandzkiego i włoskiego. Irlandczycy okazali się bardziej zahamowani niż Włosi, cechowali się strachem i poczuciem winy oraz odczuwali tłumioną wrogość do spokrewnionych z nimi kobiet (Włosi podobne uczucie kierowali do mężczyzn). Różnicę tę może tłumaczyć struktura rodziny i hierarchia wartości w obu tych kulturach: podczas gdy irlandzkiej rodzinie przewodzi matka, a uczucia związane z seksualnością są uznawane za grzeszne i dlatego wywołują poczucie winy – na czele typowej włoskiej rodziny stoi ojciec, a seksualność jest tu nie tylko akceptowana, ale i kultywowana jako znak zdrowej męskości (Singer i Opler, 1956, za: Lazarus, 1991). Odrębność kulturowa odpowiedzialna jest zatem za wytworzenie różnych wzorców reakcji emocjonalnej.

Regulacyjną funkcję kultury i różnice między Południem a Północą odzwierciedla też udokumentowana przez Guttfreunda (1990, za: Lazarus, 1991) skłonność Hiszpanów, władających biegle językiem angielskim, do wyrażania emocji w większym natężeniu we własnym języku niż po angielsku. Niemniej jednak – przy pominięciu aspektu leksykalnego – w wymiarze akustycznym ekspresja emocji wydaje się być w znacznej mierze uniwersalna dla kultur Północy i Południa ze względu na istnienie pewnych psychobiologicznych mechanizmów – co wykazały dane empiryczne zgromadzone przez Scherera (2000) z jego międzykulturowych badań nad rozpoznawaniem wokalnej ekspresji poszczególnych emocji.

Kulturowe różnice pomiędzy Południem a Północą w procesie powstawania i ekspresji emocji w pewnym stopniu zostały wykazane przez powyższe badania. Objawiły się one zarówno w ocenie zagrożenia “ja” w sytuacji emocjogennej (w kontekście takich wartości jak honor, rodzina, sfera życia seksualnego, własna kompetencja i asertywność), jak i w stosowanym skrypcie dopuszczalnej społecznie reakcji (w tym przypadku agresywne i aroganckie zachowanie mieszkańców południowych stanów USA można tłumaczyć społeczną akceptacją przemocy, odzwierciedlającą się w stosowanych tam nazwach własnych (Kelly, 1999)). Nie zostały natomiast wykryte na poziomie ekspresji wokalnej, co świadczyć może o istnieniu pewnych uniwersaliów psychofizjologicznych.

Na poziomie behawioralnym członkowie kultury Południa cechują się większą niż ludzie Północy ekspresyjnością, przejawiającą się w zachowaniu (Cohen i in., 1996) i w języku (Guttfreund, 1990, za: Lazarus, 1991; Kelly, 1999). Wydaje się, że za tę różnicę w sile ekspresji może być odpowiedzialne zdeterminowane kulturowo podejście do kwestii honoru. Nie oznacza to jednak być może całkowitego ignorowania tego problemu przez członków społeczności Północy, a raczej – utożsamianie go z innymi wartościami i obniżenie jego istotności – przynajmniej w zakresie ekspresji. Na pytanie, czy tłumiące podejście do kwestii honoru obecne w kulturze Północy jest bardziej właściwe niż w kulturze Południa, warto odpowiedzieć w oparciu o studia pacjentów oddziałów psychiatrycznych.

Ksenia Ziarkowska-Huk

Źródło: Ziarkowska, K. (2004). „Północ-południe” w aspekcie emocjonalnym. Czy honor odgrywa rolę w powstawaniu i ekspresji emocji?

Literatura cytowana:

Cohen, D., Nisbett, R. E., Bowdle, B. F. i Schwarz, N. (1996). Insult, Aggression, and the Soutern Culture of Honour: An “Experimental Ethnography”. Journal of Personality and Social Psychology, 70 (5), 945 – 960.

Kelly, M. H. (1999). Regional naming patterns and the culture of honor. Names, 47, 3-20.

Lazarus, R. S.(1991). Emotion and Adaptation. New York: Oxford University Press.

Rodriguez Masquera, P. M., Manstead, A. S. R. i Fischer, A. H. (2002). The role of honour in emotional reactions to bleoffences. Cognition and Emotion, 16 (1), 143 – 163.

Scherer, K. R. (2000). A cross-cultural investigation of emotion inferences from voice and speech: Implications for speech technology. Proceedings of the 6th International Conference on Spoken Language Processing ICSLP2000, Beijing, China.

WordPress Themes