Posts tagged: koncepcje zmienności

Jesteś „stałościowcem” czy „zmiennościowcem”?

Prywatne koncepcje świata i ludzkiej natury

Niektórzy ludzie żywią przekonanie, że ludzkie atrybuty, takie jak inteligencja czy charakter, są stabilnymi, przypominającymi cechy, bytami, a zatem nie zmieniają się w ciągu życia. Inni, przeciwnie, wierzą w zmienność, dynamikę i możliwość rozwoju w zakresie tych atrybutów. Z badań i analiz przeprowadzonych przez Dweck i współpracowników (Dweck, Chiu, Hong, 1995; Hong, Chiu, Dweck i Sacks, 1997) wynika, iż osoby wyznające teorię stałości (entity theory) różnią się od zwolenników teorii zmienności (incremental theory) w wielu aspektach, związanych m.in. z percepcją i motywacją.

Dweck, Chiu i Hong nazywają przekonania o stałości lub zmienności ludzkich atrybutów rdzennymi założeniami w światopoglądzie człowieka. Przekonania te definiują bowiem rzeczywistość danej osoby i nadają w jej umyśle znaczenie zdarzeniom. Nie wpływają one, co prawda, w sposób sztywny na zachowanie ludzi, ale tworzą ramy dla pewnych sądów i reakcji.

Czym różnią się „stałościowcy” od „zmiennościowców”?

Wyznawcy teorii stałości inteligencji przypisują porażki intelektualne brakowi zdolności, a na własne porażki reagują bezradnością i wycofaniem. Posiadacze przekonań o stałości charakteru wyjaśniają czyjeś niemoralne zachowania negatywnymi cechami charakteru tej osoby. Ludzie ci mają więc skłonność do interpretowania czyichś działań w kategoriach globalnych i stałych cech.

Natomiast osoby przekonane o zmienności atrybutów w wyjaśnianiu zachowań i wyników działań koncentrują się nie na cechach, lecz na bardziej specyficznych czynnikach pośredniczących, związanych także z sytuacją (takich jak: potrzeby, cele, intencje, stany emocjonalne, wcześniejsze zachowania). W realizacji celów intelektualnych są one nastawione na mistrzostwo i rozwój, nie zaś na uzyskanie wysokiej oceny, potwierdzającej ich zdolności. Dlatego też w przypadku porażki zmieniają strategię działania, a nie dyskredytują swoich możliwości.

Zwolennicy teorii stałości charakteru potrzebują niewielkiej próbki zachowań, by ocenić czyjeś cechy. Przetwarzają więc informacje o innych osobach w sposób bardziej oceniający. Ponadto formułują oni sądy na temat innych z dużą pewnością i pomniejszają wpływ sytuacji na zachowanie. Osoby posiadające koncepcję stałości osobowości są również bardziej narażone na błędy atrybucyjne (a zwłaszcza podstawowy błąd atrybucji) niż osoby uznające charakter człowieka za ulegający zmianom. Wykazują one także inne intencje behawioralne, np. są bardziej skłonne do karania sprawców naruszających normy moralne.

W przeciwieństwie do nich, osoby opowiadające się za zmiennością charakteru nie tylko uwzględniają w ocenie czyjegoś zachowania czynniki pośredniczące, lecz także opowiadają się raczej za edukacją i reformowaniem „sprawcy” niż za wymierzeniem kary. Kierują się przy tym wynikami analizy czynników wpływających na jego zachowanie.

Zwolennicy koncepcji stałości osobowości częściej niż osoby wierzące w jej zmienność posługują się stereotypami etnicznymi czy zawodowymi w ocenie innych, uważając ponadto cechy stereotypowe za wrodzone właściwości przedstawicieli danej grupy, nie zaś – wynikające z wpływów środowiska.

Koncepcja zakładająca statyczność dyspozycji człowieka wiąże się także z posiadaniem obniżonej samooceny. Pełni ona funkcję ochrony ego, ponieważ pozwala widzieć źródła własnych niepowodzeń w trwałych, niemodyfikowalnych ułomnościach, za które człowiek nie odpowiada. (Podważa to twierdzenia teorii atrybucji, zgodnie z którymi ulokowanie źródła porażek w samym sobie jest zagrażające dla „ja”.)

Obie opisane koncepcje mają, zdaniem Dweck, Chiu i Hong, swoje mocne i słabe strony, zatem nie sposób je wartościować. Koncepcja stałości pozwala mianowicie na szybkie dokonywanie uogólnionych sądów, dzięki czemu rodzi przekonanie o poznawalności rzeczywistości, jednak może także owocować gwałtownym sformułowaniem poglądu o własnej ograniczoności i bezradnościowym stylem rozwiązywania problemów. Koncepcja zmienności pozwala natomiast budować złożony obraz rzeczywistości, którego pozytywnym skutkiem jest wytrwałe stawianie czoła przeszkodom, negatywnym zaś – przekonanie, że rzeczywistość nigdy nie zostanie poznana do końca.

Rzadko zdarzają się osoby posiadające zgeneralizowaną, obejmującą wszystkie sfery, teorię stałości czy zmienności. Zazwyczaj koncepcje te mają zasięg lokalny, odnoszący się do jednego atrybutu. Można zatem być zwolennikiem poglądu, że inteligencja jest stała, a charakter ulega zmianom, lub odwrotnie.

Levy, Stroessner i Dweck nazywają przekonania o stałości i zmienności „ukrytymi teoriami”, ponieważ uważają je za trudne do wyartykułowania, chociaż sądzą, że ludzie są w stanie stwierdzić, czy zgadzają się ze zdaniami wyrażającymi te przekonania.

 

WordPress Themes


Blogi. Darmowe Blogi.